Năm 2012, khoa học thông báo lớn mạnh như vũ bão, những tấm gương khởi nghiệp thành công cũng theo ấy mà xuất hiện như nấm mọc sau mưa. Lúc đấy, tôi, 1 viên chức nhà băng 15 năm kinh nghiệm, quyết định giả mạo hiểm.

Tôi bỏ việc ở nhà băng, tom góp vốn, đi khắp cả nước sắm hiểu và khiến cho quen với các người trong ngành IT. Năm 2013, tôi thành lập doanh nghiệp, tung ra thị trường hai vận dụng di động. Đến đầu năm 2014 sở hữu hai tập đoàn ngỏ ý đầu tư. Các tưởng siêu thị sẽ tiện lợi phát triển, nhưng nào ngờ mới đi được nửa chặng đường, cả hai nhà đầu tư đều quyết định rút vốn. Khi đấy doanh nghiệp chúng tôi đã mang 15 thành viên, đa số người cố gắng chống đỡ tới cuối năm 2014, rồi doanh nghiệp giải thể.

Cùng có con số 7 tỷ ấy, nếu hồi năm 2013 tôi đầu tư vào bất động sản thì có nhẽ giờ đã thu lãi gấp đôi, gấp ba rồi.

1. Ý tưởng khởi nghiệp có thể tốt, nhưng bản thân nó chẳng đổi được bao nhiêu tiền

Cũng giống như những nhà khởi nghiệp khác, khi mới bắt đầu, tôi cảm thấy suy nghĩ của mình thật hoàn hảo. Thậm chí khi thảo luận cùng các nhà đầu tư, tôi còn bắt buộc họ giữ bí hiểm. Nhưng trên thực tại, đối có các người trong ngành, cái “idea” của bạn không phải thật sự sinh ra lợi nhuận gì.

Thực tiễn ý tưởng khởi nghiệp của bạn không phải sinh ra lợi nhuận gì!

Khi bạn nghĩ ra một “idea”, thường sẽ sở hữu 1 nghìn người nghĩ giống bạn, nhưng chỉ mang 1 trăm người thật sự bắt tay vào làm cho. Trong số đấy chỉ sở hữu mười người khiến cho tới mức ổn, và rút cục chỉ khoảng hai tới ba người là thực sự tận dụng hết diện tích tăng trưởng của “idea” đấy.

Những con số thống kê cho thấy, bản thân sáng kiến của bạn không phải ra tiền. Hơn nữa, các siêu thị thành công đều trải qua phần lớn lần tái cơ cấu, chuyển đổi mô hình. Cho nên, khi khởi nghiệp, bạn bắt phải giải đáp được câu hỏi: Bạn là ai? Bạn sở hữu điểm mạnh gì để thành công?

2. Bản kế hoạch kinh doanh có thể rất tuyệt vời, nhưng chúng sẽ không giúp bạn thu hút đầu tư đâu

Ví như nhà hàng bạn không phải là một nhà hàng sở hữu tiếng hoặc đang lên như diều gặp gió, bạn sẽ cực kỳ khó mang thể kêu gọi vốn đầu tư chỉ bằng một bản kế hoạch.

Sở hữu ba quá trình bạn bắt buộc trải qua lúc khởi nghiệp: giai đoạn ý tưởng, quá trình thí nghiệm và giai đoạn tiến hành. Tiền để thực hành giai đoạn thử nghiệm với thể là tự bạn bỏ ra, hoặc vay mượn của bằng hữu, người thân. Hãy dùng số tiền này để khiến cho 1 bản demo, sở hữu thể ban đầu khách hàng không nhiều lắm, nhưng rất nhanh sẽ mang tiến triển, từ đấy bạn sẽ với căn cứ và số liệu để thuyết phục các nhà đầu tư triển vọng.

3. Làm việc giỏi chưa chắc đã giỏi khởi nghiệp

Ví như bạn chỉ là nhân viên của một doanh nghiệp, không tham dự vào quá trình có mặt trên thị trường, vậy khởi nghiệp là 1 việc siêu nguy hiểm. Bởi vì siêu thị của bạn đã trải qua bước “từ 0 đến 1” từ vô cùng lâu rồi, mà “từ 0 đến 1” khác hoàn toàn so với “từ một đến n”. Chiến lược, đường lối hoạt động, phương thức vận hành đều khác.

Sở trường của bạn chỉ là “làm việc”, trong một môi trường an toàn ít rủi ro, nghe lệnh và thực hành ý của cấp trên. Mà thật tự nhiên, bạn sẽ chẳng phải tới sở trường này khi khởi nghiệp. Loại đưa bạn đến khởi nghiệp thành công, là tư duy đột phá.

4. Startup nên tập trung vào một khía cạnh, không nên quá “tham lam”

Phần lớn start up thích phức tạp hóa sự việc, nhưng mô hình marketing và bề ngoài sản phẩm càng phức tạp thì càng yêu cầu đa dạng tài nguyên, càng khó thực hành.

Một kế hoạch thấp là kế hoạch mang thể đề cập rõ ràng trong vài câu. Một sản phẩm phải chăng chỉ phải với một điểm vượt trội nhất, hợp lý nhất là với thể lớn mạnh.

Mới khởi nghiệp, bạn không phải nên quá “tham lam”, gượng nhẹ, nên tụ hợp vào khía cạnh bạn tự tin, chắc thắng. Lúc bạn đã thành công và ổn định ở phương diện đấy, hãy tiếp tục triển khai các phần khác. Nên nhớ rằng, khi mới bắt đầu, tài nguyên về tiền bạc, chất xám, nhân công… đều với hạn.

5. Khởi nghiệp kinh doanh là biết nghĩ, biết làm, biết nói

Lo việc nội trợ trong gia đình là lo việc củi gạo dầu muối, vậy khởi nghiệp thì bắt buộc chiếc gì? Số đông start up không phải nhiều năm kinh nghiệm IT, cho rằng cứ thuê vài nhân viên IT là khởi nghiệp được rồi, thực ra như vậy rất sai.

Tôi cho rằng ba điều kiện quan trọng để khởi nghiệp là ý tưởng rẻ, sản phẩm tốt và quảng cáo rẻ.

Chiến lược luôn luôn quan yếu hơn chiến thuật, một khi hướng đi đã sai thì cách có tuyệt vời tới đâu cũng không thể khiến cho đa số phát triển thành đúng được. Sản phẩm tốt đơn thuần dễ dùng mang sức thuyết phục hơn toàn bộ những hình thức quảng cáo. Khi đã có chiến lược và sản phẩm rẻ, điều rốt cục bạn phải là quảng bá, sản phẩm của bạn với đến được tay người sử dụng không phải là dựa vào đội ngũ quảng bá của bạn.

6. Định luật Murphy, luôn luôn hiện hữu

Khởi đầu khởi nghiệp, cũng chính là khởi đầu hành trình thương trường đầy cạm bẫy. Bạn mang thể chắc chắn rằng trong chiến trường này không gì là vững chắc. Một bước đi sai cũng với thể dẫn đến game over.

Theo như định luật Murphy, bạn lo âu điều gì thì điều ấy cứng cáp sẽ xảy ra.

Giải pháp cứu nguy độc nhất vô nhị là khiến cho phải chăng công tác chuẩn bị và dự tính. Plan B nên luôn sẵn sàng, phòng lúc phát sinh chuyện ngoại trừ ý muốn.

Giả dụ khi ấy, tôi từng hình dung việc sở hữu thể cả hai nhà đầu tư sẽ đồng thời rút vốn, thì có lẽ công ty cũng không phải đi tới bước đường giải tán.

7. Tốc độ và thời gian cực kỳ quan trọng

Chung cục, điều quan yếu nhất chính là tốc độ và thời gian. Thương trường như trận mạc, cực kỳ ác liệt. Trong hầu hết lĩnh vực, chỉ những công ty lọt top mới có thể sinh tồn.

Lúc bạn đã trở thành người đứng đầu, các nguồn tài nguyên sẽ tự động tậu đến bạn. Ngược lại, khi cánh cửa thời kì khép lại, các cơ hội sẽ biến mất. Khi mới có mặt trên thị trường, bạn khăng khăng bắt buộc chạy đua sở hữu thời gian, dùng đa số cách đưa nhà hàng vươn lên dẫn đầu nhanh nhất mang thể, với thế công ty mới tồn tại và vững mạnh lâu dài được.

Khởi nghiệp trong doanh nghiệp to na ná startup tự thân, nhưng không có mặt trên thị trường nhà hàng mới, biệt lập. Trong bối cảnh rộng rãi tập đoàn đang mua bí quyết duy trì khả năng cạnh tranh, lựa chọn “đứng trên vai người khổng lồ” tạo ra rộng rãi thời cơ kèm theo thách thức cho người khởi nghiệp.

Từng khiến cho việc gần 10 năm ở Tập đoàn khoa học Bkav, Nguyễn Minh Đức quyết định đầu quân cho Tập đoàn FPT vào năm 2013. Tại đây, anh chống chèo dự án Cyradar – giải pháp an ninh mạng cho nhà hàng, cơ quan doanh nghiệp nhà nước. Sau 4 năm vận hành, Cyradar tách ra khỏi FPT để trở nên startup độc lập.

Đức cho biết, Cyradar hiện là doanh nghiệp độc lập. Với danh mục khách hàng của FPT, nhà hàng kết nối thuận lợi sở hữu nhiều doanh nghiệp to như Cục an toàn thông tin, Văn phòng chính phủ, khối nhà băng.

“Xuất phát từ tập đoàn lớn, Cyradar được hỗ trợ tài chính, mạng lưới chuyên gia giàu kinh nghiệm, mối quan hệ ở rộng rãi lĩnh vực. Đặc biệt, dự án khoa học mang thể tận dụng tập người mua lớn sẵn có để kiểm tra tính năng sản phẩm. Ý tưởng kinh doanh mới được nhào nặn trước khi phát triển thành doanh nghiệp luôn thuận lợi hơn startup tự thân thiếu vốn, kinh nghiệm thị trường”, Đức nhận định.

Thay vì tự khiến cho toàn bộ thiết bị, nhà sáng lập với thể tận dụng nguồn lực từ công ty lớn để rút ngắn thời gian, tránh rủi ro. Các dự án khả thi sẽ được đầu tư hoặc tách ra thành công ty độc lập. Ngoại giả, vị tổng giám đốc Cyradar tiết lậu, FPT chỉ sở hữu 3 nhóm khởi nghiệp trong 3 năm vừa qua.

Sau ba năm công tác tại FPT, Lê Việt Thắng quyết định thôi việc rồi mở công ty riêng với tên 1Office. Hành trình khởi nghiệp tự thân khiến anh cảm thấy hạnh phúc hơn so sở hữu “núp dưới bóng người khổng lồ”. Anh quan niệm dự án xuất phát từ tập đoàn to chẳng phải là startup.

“Vòng đời quy trình khiến cho thử, sửa sai của startup nhanh hơn do khởi nghiệp trong tập đoàn lớn chịu phổ biến sự ràng buộc. Hơn nữa, sự tương trợ tài chính dễ dàng làm cho nhà sáng lập ỷ lại, không phải kiên tâm sống chết cùng dự án”, Thắng bộc bạch quan điểm.

Đồng tình sở hữu người sáng lập 1Office, Nguyễn Xuân Đạo – nhà sáng lập doanh nghiệp TNHH thương mại & Dịch vụ BigHand cho rằng, việc đưa sản phẩm, dịch vụ mới ra thị trường cạnh tranh hơn trong môi trường siêu thị lớn bởi những buộc ràng về chính sách, quy trình thông qua kéo dài. Mặt khác, nhà sáng lập dễ đi vào lối mòn của người đi trước, mất khả năng sáng tạo, đặc thù ảo tưởng sức mạnh, khả năng bản thân mà quên rằng họ đang dựa vào nguồn lực của tập đoàn.

“Tôi là nhà sáng lập, điều hành dự án thực phẩm sạch trong nhà hàng. Đa số kế hoạch, chiến lược buôn bán đã hoàn thiện, chứng minh khả thi. Tuy nhiên ban quản trị không rót vốn vì trót đầu tư cho mô hình khác. Tôi gần như sụp đổ nhưng quyết định thôi việc và tự xây dựng BigHand tới nay. Các người khởi nghiệp trong nhà hàng to phải xác định tâm lý trước lúc dự án được công nhận, đầu tư”, Đạo trải lòng.

Xuân Đạo nhận định tất cả hình thức khởi nghiệp đều với ưu nhược điểm. Nếu khởi nghiệp tự thân đem lại tự do nhưng đòi hỏi bổn phận to, thì lựa chọn “đứng trên vai người khổng lồ” tuy bị ràng buộc nhưng giúp chúng ta nhận hỗ trợ tài chính, quan hệ, kinh nghiệm. Dù khởi nghiệp theo cách nào, đích đến rút cuộc của doanh nhân vẫn là thành công. Cần nhà lãnh đạo bắt buộc nhìn xa, bền chí đến cộng có con đường họ đã mua.

Khi quỹ thời kì trong ngày phân bổ cho các cuộc điện thoại, các cuộc họp, hàng giờ ngồi máy tính, thêm chuyện bếp núc…, những khoảng lặng lo liệu ôm riêng trở nên đáng trân trọng.

Về chuyện di chuyển, đây là một phần khó giảm thiểu trên con đường tăng trưởng marketing. Tuy nhiên, trong những chuyến đi kiểu công việc, mối sử dụng rộng rãi túc trực của thương buôn là ‘làm ăn và làm sao có mặt đúng giờ. Chúng lấy mất rộng rãi lý thú của việc đi, hay các bài học thu nhặt trên đường độc hành, trang bị hoàn toàn sở hữu thể thành chất liệu sở hữu sang khởi nghiệp.

Không ai sử dụng rộng rãi đến bạn

Cách hữu hiệu trải nghiệm chuyện này là đi xa 1 mình. Đấy là dịp bạn quan tâm tối thiểu đến việc người khác nghĩ gì về mình, bởi biết rằng mắc lỗi ở nơi xa, ít người bận tâm về bạn hơn bao giờ. Các chuyến đi ”solo” giúp cá nhân giải phóng con người bên trong và cho nó thời cơ lớn lên. Điều này sau đấy mang thể thúc đẩy lên mô hình buôn bán mà người đấy làm chủ.

Làm quen với văn hóa mới

Khăng khăng bản thân trong một vòng thân thuộc, 1 dòng môi trường và xã hội tạo tường ngăn việc mở mang buôn bán. Trong khi đấy, thăm thú là dịp tiếp cận rộng rãi nét văn hóa rộng rãi của đời sống, ẩm thực hay nói cả bí quyết ăn mặc… – những thứ như nguồn cảm hứng cho những sản phẩm hay dịch vụ mới trong mắt một người sẵn ý thức khởi nghiệp. Chả hạn ăn món gì đó ngon ở Uzbekistan, bạn mang thể thử chuyên dụng cho chúng trong siêu thị của mình.

Các kỹ năng chưa từng được ‘khai quật’

Người mơ khiến cho thương nhân thì rộng rãi, nhưng ít người thành công. 1 Trong các lý do bỏ cuộc được đưa ra là ”tôi thiếu kỹ năng”. Nhưng thực tế đàn bà không phải nhất quyết đạt mọi trình độ mới đủ điều kiện dấn thân khởi nghiệp. Buôn bán được nếu đi tàu lượn, lúc lên khi xuống khó đoán nhưng sự thú vị nằm dọc đường. Việc 1 người hóa ra chống chèo rẻ hơn các gì mình từng nghĩ là chuyện nhiều trong buôn bán. Rưa rứa, một mình xuất hành mở ra hành trình vỡ hoang sức mạnh tiềm ẩn bên trong mỗi người.

Học tin vào chính mình và tự quyết định

Phụ nữ chịu thành kiến lệ thuộc đa dạng hơn phái mạnh. Nhưng trong những chuyến độc hành, điều này bay biến vì bạn không phải mang người ngoại trừ cho lời khuyên mà tự đưa ra các quyết định và chịu đa số hệ quả. Ngoại giả, sự thiếu thông tin mang thể xảy ra, đòi hỏi phải sử dụng trực giác – 1 trong các tố chất quen thuộc làm cần 1 thương gia thành công.

Mở rộng tầm nhìn

Một trong các vật dụng đồng nhất du lịch và buôn bán là thời cơ gặp gỡ những con người thú vị, từ rộng rãi vùng đất, ngành nghề, trường quan tâm và nhóm tính phương pháp khác nhau. Đi một mình nhưng bằng thái độ thích hợp, dù là đi chơi hay khởi nghiệp, đàn bà không phải buộc phải chờ quá lâu để có thêm bạn đồng hành.

Nếu chẳng thể đi xa một mình, phải xem lại chuyện khởi nghiệp?

Câu chất vấn trên dĩ nhiên còn phải bàn, nhưng có vài thực tại cần nhìn nhận. Khởi nghiệp là 1 hành trình dài đâu ấy luôn phủ bóng sự lẻ loi. Giống trên đường đi, người khởi nghiệp sẽ dành đa dạng giờ đồng hồ mỗi lần lượt thân di chuyển, đối mặt chuyện xáo trộn các mối quan hệ. Phát triển thành sếp của chính mình là điều không dễ. Có những ai muốn làm chủ cuộc đời mình, họ phải đánh đổi bằng những giờ khắc như vậy.

Du lịch một mình luôn đem đến thời cơ thử sức bước khỏi vùng an toàn, như trợ thì quên các nhân thể nghi phòng ốc, khám phá điểm tới, bắt chuyện có người lạ… Và đôi khi bạn mua được 1 quân sư kinh doanh trong chuyến đi chẳng phải công tác.

Từ mức doanh thu chỉ vài chục triệu đồng một tháng, sau một năm Nam tiến, công ty thực phẩm chức năng với sản phẩm chủ chốt là tỏi đen Lý Sơn của nhóm bạn trẻ gốc Đà Nẵng đã cho doanh số khoảng 1,5 tỷ đồng mỗi tháng.

Thời điểm năm 2013, nhận thấy thị trường ngày càng ưa chuộng tỏi đen nhưng phần lớn là sản phẩm nhập khẩu, chàng sinh viên 9x Chế Viết Vũ nảy ra ý tưởng tận dụng nguồn tỏi dồi dào từ Lý Sơn để xây dựng quy trình sản xuất của riêng mình.

Qua những lần một mình nghiên cứu thâu đêm tại phòng thí nghiệm của trường, Vũ đúc kết quá trình làm tỏi quan trọng nhất ở các yếu tố là nhiệt độ, độ ẩm và áp suất. Từ đó, những mẻ sản phẩm đầu tiên lần lượt ra đời nhưng đều thất bại do bốc mùi hôi và bị thối, hàm lượng dinh dưỡng không đạt tiêu chuẩn. Suốt ba năm thay đổi gần 200 công thức, Vũ mới công bố hoàn thiện quy trình lên men tỏi mang tên “bóng đèn và ly nước”, xử lý lên men tỏi từ 40 đến 60 ngày mà không sử dụng hóa chất và phụ gia.

Sản phẩm tỏi đen từ quy trình lên men “bóng đèn và ly nước”.

Tự tin về chất lượng sản phẩm, Vũ bắt đầu kết nối cùng những bạn đồng hương thành lập công ty, xây dựng thương hiệu IAmV để phân phối rộng rãi sản phẩm này. Với số vốn ban đầu chưa đến 100 triệu đồng, cả nhóm đầu tư mua nguyên liệu sản xuất, thiết kế bao bì, xin cấp phép kinh doanh và chứng nhận sản phẩm. Vì vướng một số vấn đề pháp lí về trụ sở doanh nghiệp, cộng thêm việc nhận định thị trường miền Trung kém năng động hơn nên cả nhóm quyết định chuyển công ty vào TP HCM hoạt động. Trong chuyến “dời đô” kết hợp tham gia hội chợ giới thiệu sản phẩm, cả nhóm bàng hoàng khi phát hiện 100kg tỏi đen bị nấm mốc, hư hỏng do không lường trước điều kiện bảo quản khi thời tiết thay đổi đột ngột.

“Tổng thiệt hại của lô hàng đó hơn 200 triệu đồng. Mọi người đều tiếc nuối và hoang mang cực độ khi toàn bộ tiền bạc, công sức đổ dồn vào đấy đã mất trắng khi vừa đặt chân đến nơi mới”, Hồng Phúc – Giám đốc tiếp thị thương hiệu, ngậm ngùi chia sẻ thất bại đầu tiên từ lúc thương mại sản phẩm.

Chưa dừng lại ở đó, sau khi góp vốn vực dậy công ty thì thất bại tiếp tục đến từ nhóm nghiên cứu và tiếp cận thị trường. Vì giá bán sản phẩm tương đối cao, cộng thêm đối tượng khách hàng hạn chế nên việc truyền thông cũng gặp không ít khó khăn. Một đội telesales được thành lập để tìm kiếm khách hàng nhưng sớm phải giải tán vì hoạt động kém hiệu quả, tiêu tốn hơn 30 triệu đồng. Sau đó, hình thức chạy quảng cáo trên website, chào hàng trực tiếp tại nhà thuốc và tạp hóa… đều được thực hiện nhưng không mang lại kết quả như ý.

Chế Viết Vũ (ngoài cùng bên phải) cùng nhóm sáng lập và điều hành thương hiệu tỏi đen IAmV.

Sau gần nửa năm hoạt động với nhiều khó khăn, thương hiệu tỏi đen của nhóm bạn trẻ này bắt đầu được đón nhận tại nhiều sàn thương mại điện tử uy tín. Trung bình mỗi tháng dây chuyền sản xuất vận hành thử cho ra khoảng 800kg tỏi đen thành phẩm nhưng vẫn thường xuyên cháy hàng. Mỗi kg tỏi đen hiện có giá 1,9 triệu đồng, ước tính bình quân mỗi tháng doanh thu công ty đạt hơn 1,5 tỷ đồng. Trong đó, chi phí sản xuất chiếm khoảng 70% do tỷ lệ đầu tư vào công nghệ, quản lý bán hàng, sản phẩm dùng thử, tủ kệ trưng bày… còn khá cao.

“Chúng tôi vừa kí một hợp đồng 15 tấn với đối tác Trung Quốc và đang nhắm đến các siêu thị trong nước. Dự kiến để đảm bảo số lượng cung cấp cho thị trường thì sắp tới dây chuyền sản xuất phải tăng gấp 3 lần công suất hiện tại. Nhóm nghiên cứu cũng đang ấp ủ dự định mang gen tỏi Lý Sơn về đất liền trồng để chủ động nguồn nguyên liệu, đồng thời nghiên cứu hình thức sản phẩm mới là bột hòa tan và nước cốt tỏi đen để tăng công năng sử dụng”, Hồng Phúc hào hứng chia sẻ về định hướng phát triển.

Tuy nhiên, các bạn trẻ cũng thừa nhận đang gặp khó trong bài toán về lợi nhuận tái đầu tư. Sắp tới, sản phẩm tỏi đen IAmV sẽ được mang đến giới thiệu tại Sàn giao dịch và đầu tư khởi nghiệp do Trung tâm hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp (BSSC) tổ chức với mong muốn tăng mức độ lan tỏa của thương hiệu và thu hút khoảng 1 tỷ đồng vốn đầu tư thông qua hình thức ủng hộ bằng phiếu trực tiếp hoặc hợp tác với các nhà đầu tư thiên thần.

Chia sẻ về công nghệ làm tỏi đặc biệt của mình, Chế Viết Vũ cho biết thời gian đầu còn thiếu thốn, tỏi được đặt trong một chiếc tủ lạnh đã hỏng, sau chuyển sang dùng thùng phuy (có thể chứa 40kg), bên trong có bóng đèn lấy nhiệt, ly nước tạo độ ẩm và thành thùng phuy được lót nilon dày để không thoát nhiệt. Nhiệt độ từ bóng đèn giúp nước bốc hơi, áp suất giúp tỏi lên men. Trước khi cho lên men, tỏi phải được hấp cách thủy để diệt khuẩn.

Hơn 9 tháng nghiên cứu và ứng dụng các thiết bị tự tạo, Vũ mới có được những thành công bước đầu (tỷ lệ thành công chỉ 1,2%). Chính điều này đã tạo thêm động lực cho Vũ và các anh em trong nhóm tiếp tục tìm hiểu, cải tiến để tạo nên phương pháp lên men vừa đơn giản, vừa tiết kiệm chi phí nhất.

So với việc đầu tư máy móc thông thường (40 triệu đồng một máy, làm được 2kg tỏi), thì những dụng cụ mà Vũ nghiên cứu và áp dụng để lên men tỏi rất đơn giản, giúp hạ giá thành đáng kể mà không mất chất lượng sản phẩm. Cụ thể, ban đầu Vũ tự làm bóng đèn với chi phí 10.000 đồng, dây điện, phích cắm 10.000 đồng, tỏi Lý Sơn 50.000 đồng mỗi kg và 10.000 đồng tiền điện. Mẻ tỏi đen đầu tiên, một kg tỏi Vũ làm ra được 500 gram tỏi đen, rồi cứ thế nâng công suất tăng dần lên đạt 800 gram.

“Sản phẩm lúc đầu chủ yếu đem tặng và bán cho người quen với giá 750.000-800.000 đồng một kg, chỉ bằng nửa giá thị trường với mục đích lấy vốn để tiếp tục đầu tư”, Vũ nhớ lại thời gian đầu tung sản phẩm ra thử nghiệm.

Sau 4 năm khởi nghiệp hiện đàn ngỗng của anh Châu đã có gần 200 con, chủ yếu là ngỗng mái đẻ lấy trứng ấp bán con giống và nhân đàn, còn ngỗng trống thì nuôi thương phẩm.

Mô hình nuôi vịt trời bán hoang dã kiếm tiền tỷ mỗi năm / 9x khởi nghiệp làm chủ trang trại nuôi heo

Anh Châu lùa đàn ngỗng ra đồng cho ăn lúa, cỏ – Ảnh: T.T.P

Trước đây, mỗi khi thu hoạch lúa xong anh Hồ Văn Châu (30 tuổi, ngụ ấp Mỹ Tân, xã Vĩnh Phú Đông, H.Phước Long, Bạc Liêu) thường đi tứ xứ làm thuê kiếm sống.

Năm nào cũng vậy, cứ sau vụ mùa khép lại, anh với nhiều thanh niên cùng quê lại phải khăn gói lên Bình Dương, TP.HCM tìm nơi làm thuê, làm mướn. Lao động vất vả mà thu nhập cũng chẳng bao nhiêu, lại sống xa nhà phải tốn thêm chi phí nhà trọ, ăn uống, xe cộ… nên hầu như ít có người dư giả để gửi tiền về phụ giúp gia đình.

Thay đổi suy nghĩ

Hoàn cảnh khốn khó đó đã làm anh Châu thay đổi suy nghĩ. Anh cho rằng đi đâu cũng không bằng quê hương vì ở đây anh có gia đình, ruộng vườn nếu quyết tâm thì vẫn sống được. “Tính toán như thế nhưng cái khó nhất là chọn hướng lập nghiệp như thế nào. Làm ruộng năm trúng năm thất, làm vườn thì thổ nhưỡng vùng này không phù hợp. Tuy nhiên tôi luôn nghĩ phải có gì đó để mình làm giàu, chỉ là chưa tìm ra thôi”, anh Châu nói.

Cách đây 4 năm, một lần tình cờ xem chương trình khuyến nông trên truyền hình thấy mô hình nuôi ngỗng thương phẩm ít tốn công chăm sóc, chi phí đầu tư thấp nhưng đem lại hiệu quả kinh tế cao nên anh quyết định thử sức với mong muốn làm giàu bằng vật nuôi này. Lúc này, Châu mua 20 con ngỗng con về làm chuồng thả nuôi. “Không ngờ khi thả nuôi lại gặp rất nhiều thuận lợi. Đàn ngỗng phát triển tốt, tăng trọng nhanh. Càng nuôi càng mê, từ đó tôi quyết định nhân đàn để nuôi số lượng lớn hơn”, anh Châu nói.

Đến nay, sau 4 năm khởi nghiệp hiện đàn ngỗng của anh Châu đã có gần 200 con, chủ yếu là ngỗng mái đẻ lấy trứng ấp bán con giống và nhân đàn, còn ngỗng trống thì nuôi thương phẩm. Mỗi năm đàn ngỗng giúp gia đình anh có thu nhập gần 100 triệu đồng. Anh Châu chia sẻ: “Nuôi ngỗng như nuôi vịt chạy đồng. Hằng ngày tranh thủ lúc rảnh rỗi lùa đàn ngỗng ra đồng để ăn lúa, cỏ. Nếu ngỗng ở tại chuồng, trại nuôi, thì ngoài việc cho ăn lúa, cũng có thể vớt lục bình trên các sông rạch về cho ngỗng ăn góp phần giảm chi phí.

Theo cách nuôi này ngỗng tăng trọng rất nhanh, chỉ sau 3 tháng mỗi con đạt trọng lượng từ 3 – 4 kg”. Theo kinh nghiệm của anh Châu, để hạn chế và phòng ngừa dịch bệnh trên đàn ngỗng thì khâu vệ sinh, tiêu độc khử trùng chuồng trại cần áp dụng theo định kỳ hằng tuần. Đặc biệt phải thường xuyên tiêm phòng vắc xin để phòng ngừa bệnh, tăng sức đề kháng cho ngỗng.

Thời gian qua, nhờ tham gia thường xuyên các lớp tập huấn về kiến thức chăn nuôi thú y cùng với kinh nghiệm tích lũy trong quá trình chăn nuôi, anh Châu nuôi ngỗng luôn thành công. Bên cạnh đó, anh còn tận dụng tối đa nguồn thức ăn sẵn có trong tự nhiên để hạn chế chi phí đầu vào, tăng hiệu quả kinh tế. Anh Châu cho biết hiện tại nhu cầu thịt ngỗng và ngỗng con trên thị trường rất lớn, thương lái tìm đến tận nhà để thu mua.

Hiện thịt ngỗng có giá khoảng 70.000 đồng/kg và ngỗng con 75.000 đồng/con nhưng vẫn không có đủ để bán. Mô hình nuôi ngỗng của anh Châu đang được nhiều người ở các huyện lân cận trực tiếp đến tham quan, học hỏi kinh nghiệm để về áp dụng nhân rộng. Ngoài mô hình nuôi ngỗng, làm ruộng anh Châu còn đầu tư xây dựng lò ấp trứng bằng cách mua trứng vịt tươi về ấp trứng vịt lộn và vịt con bán cho các hộ dân nuôi vịt chạy đồng, góp phần tăng thêm nguồn thu nhập kinh tế gia đình.

Niantic, hãng phát hành Pokemon Go, là startup thứ hai của nhà khởi nghiệp John Hanke khiến cả thế giới điên đảo.

Chỉ trong tuần đầu tiên ra mắt, Pokemon Go đã trở thành ứng dụng game điện thoại phát triển nhanh nhất mọi thời đại, với hơn 10 triệu lượt tải. Từ dự án “tay trái” lập ra bên trong Google, Niantic của John Hanke đang làm mưa làm gió trên toàn cầu.
Đặt nền móng cho Google Maps

Pokemon Go đang nổi đình nổi đám khắp nơi trên thế giới – Ảnh: Reuters

Năm 2001, John Hanke sáng lập ra công ty vẽ bản đồ kỹ thuật số và vệ tinh Keyhole. Công ty này đã nhanh chóng “nổi như cồn” trong cuộc chiến tranh của Mỹ tại Iraq năm 2003. Ứng dụng Earthviewer của startup này được các hãng truyền thông uy tín như CNN, ABC, CBS sử dụng để tường thuật về các địa điểm giao tranh tại Iraq.

Keyhole nhanh chóng được rót vốn từ Sony và quỹ đầu tư In-Q-Tel của Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA). Start-up này đã nhanh chóng thu hút sự thèm khát của gã khổng lồ mới nổi Google. Công ty này đang thiếu các dịch vụ lên kế hoạch đường đi và định hướng, Wall Street Journal nhận xét.

Năm 2004, Google âm thầm mua lại Keyhole với một mức giá không được tiết lộ. Jonathan Rosenberg, phó chủ tịch quản lý sản phẩm của Google cho biết: “Thương vụ này sẽ cung cấp cho người dùng Google một công cụ tìm kiếm mạnh mẽ mới. Nó sẽ cho phép người dùng nhìn các hình ảnh 3D tại bất kỳ địa điểm nào trên Trái Đất”.

Chỉ đúng 1 năm sau đó, Google cho ra đời Google Maps, ứng dụng làm thay đổi toàn bộ cuộc chơi tìm kiếm dữ kiện trên mạng.
Lớn lên trên vai gã khổng lồ

John Hanke với 2 lần khởi nghiệp đình đám trên thế giới – Ảnh: Reuters

Hanke tiếp tục ở lại Google trong gần một thập kỷ sau đó. Ông có nhiều năm giữ chức vụ trưởng nhánh “địa lý” của gã khổng lồ công nghệ, xây dựng các ứng dụng như Maps và Street View. Đây cũng chính là nền móng quan trọng để Hanke tạo nên cơn địa chấn toàn cầu thứ hai: Pokemon Go.

Năm 2010, John Hanke thành lập ra Niantic. Ông quyết định giữ star-up này như một phần của Google. “Ở lại với Google cho chúng tôi lợi thế to lớn. Chúng tôi tiếp cận được lượng dữ kiện tại bộ phận bản đồ địa lý và cơ sở hạ tầng cực tốt của Google”, Hanke trả lời báo chí vào năm 2012.

Chỉ đến khi Google tái cấu trúc tập đoàn, thành lập công ty mẹ Alphabet, Hanke mới quyết định cho Niantic tách ra hoạt động độc lập vào tháng 10.2015. Lập tức Google, The Pokemon Company và hãng game Nitendo đã đầu tư hơn 30 triệu USD vào Niantic. Giờ đây, giá trị của Niantic được ước đoán đã lên đến hơn 3 tỉ USD, theo The Economic Times.
Pokemon Go lớn lên trên đôi vai của người khổng lồ Google – Ảnh: Reuters

Pokemon Go lớn lên trên đôi vai của người khổng lồ Google – Ảnh: Reuters

Niantic sử dụng nhân sự được tuyển dụng và đào tạo ngay trong chính môi trường của Google. Dấu ấn nguồn lực của Google trong sự ra đời của Pokemon Go được thể hiện rất rõ. Mỗi loại Pokemon trong trò chơi “bom tấn” này sẽ xuất hiện tùy vào đặc điểm địa lý của địa điểm trên bản đồ. Frank Lantz, Giám đốc Trung tâm công nghệ trò chơi ĐH New York, cho rằng Niantic đã phải sử dụng cơ sở dữ liệu phân loại địa điểm khổng lồ của Google mới có thể làm được điều này. Trò chơi phát hành năm 2012 của Niantic là Ingress cũng từng sử dụng chiến thuật tương tự, theo Telegraph.

Dù cho Niantic sử dụng chiến thuật gì, những thành công hiện nay phần lớn có được chính là nhờ vào tầm nhìn độc đáo của John Hanke. “Hanke muốn người chơi bước vào cuộc sống. Ông ấy luôn cho rằng cuộc sống quá tuyệt vời và cần thật sự đắm mình trong đó, chứ không phải từ phía sau màn hình máy tính”, Steve Peter, cựu đồng nghiệp của John Hanke, cho biết.

David Jones, một trong những nhà đầu tư đầu tiên của Niantic thì nhận xét: “Hanke là một thiên tài. Ông ấy không chỉ thấy rõ tương lai đang hướng về đầu, mà còn tạo ra những thứ có thể thay đổi tương lai đó. Cả một thế giới mới đã được tạo ra từ Pokemon Go”.

Lập công ty lúc vừa tròn 30 tuổi, chị Phượng đã trải qua nhiều chông gai, thậm chí đánh đổi cả hạnh phúc gia đình.

Bài học kinh nghiệm từ những thành công hay thất bại của doanh nhân luôn có giá trị với cộng đồng Start-up. Dưới đây là những chia sẻ về quá trình khởi nghiệp do chị Phạm Thị Ngọc Phượng, giám đốc doanh nghiệp chuyên về làm tour môtô tại Campuchia chia sẻ với bạn đọc VnExpress.

Sinh năm 1977, tôi đã rời Việt Nam từ 2006 để sang Campuchia lập nghiệp. Khi còn là sinh viên, tôi đã quyết tâm 30 tuổi sẽ lập công ty riêng. Do đó, tôi xác định mình phải đi học việc ở tất cả những nơi cần thiết, từ ngoại ngữ, kinh nghiệm làm việc cũng như xây dựng các mối quan hệ có thể. Và rồi, tôi đã lập nên công ty của mình như dự kiến ngay khi bước vào tuổi 30, và chỉ vừa sinh con một năm. Công ty của tôi chuyên về làm tour môtô, xe máy, hội nghị…

Mục tiêu của tôi là mong muốn được tự chủ về thời gian và kiếm tiền nhiều hơn, cũng như đáp ứng được mong muốn của chồng là có một công ty riêng để “nở mày, nở mặt”. Tuy nhiên, lúc làm chủ tôi mới thấy mọi việc trở nên khá áp lực. Sau không quá một năm, tôi cảm nhận công việc mới đã vắt kiệt sức lực bản thân khi một mình phải làm mọi thứ ở nơi “đất khách quê người”.

Tôi làm việc 12-14 tiếng mỗi ngày để duy trì hoạt động công ty và trả các chi phí cũng như phát triển thị trường khi vốn quá ít. Vì dành toàn bộ sức lực của mình cho công ty, nên tôi không còn thời gian để quan tâm đến bản thân cũng như chồng mình đang sống ra sao. Khi đó, tôi chỉ nghĩ đơn giản rằng, mình làm vì gia đình thì chồng phải hiểu và có sự chia sẻ.

Chị Phượng cho biết, để làm chủ doanh nghiệp phải đánh đổi nhiều thứ, thậm chí là hạnh phúc gia đình. Ảnh: NVCC

Nhưng rồi, tôi đã phải đánh đổi rất nhiều thứ. Cái mất đầu tiên trong việc khởi nghiệp của tôi đó là sức khỏe giảm sút trầm trọng. Từ một người luôn tập thể dục hàng ngày, chơi nhiều môn thể thao, tài chính dư giả, người cân đối, tôi từ bỏ mọi thú vui tập tành và người gầy đi 6-7 kg so với lúc trước khi lấy chồng, mặt mũi thì hốc hác.

Cái thứ hai tôi mất chính là một gia đình êm ấm. Khi tôi mải mê trong công việc thì chồng cứ nghĩ vợ có thể làm được mọi thứ từ kiếm tiền đến nội tướng cho gia đình, nên bỏ mặc tôi tự xoay sở. Đến lúc nhìn ra vấn đề, tôi biết rằng hạnh phúc gia đình đã chấm dứt và không thể níu giữ. Khi công ty có chỗ đứng, có địa vị, có đồng ra đồng vào thì cũng là lúc chúng tôi chia tay. Và đây chính là mất mát lớn nhất trong hành trình khởi nghiệp của tôi. Nói ra việc này tôi muốn các bạn hiểu, khi chúng ta tập trung vào công việc, rất cần một sự hỗ trợ lớn về mặt tinh thần từ người thân để làm bệ đỡ và mình có thể yên tâm làm mọi thứ bên ngoài. Còn khi mất rồi, bạn sẽ rất hụt hẫng.

Sau ly hôn, khi chỉ là phụ nữ một thân một mình sống ở xứ người, tôi đã bị chính những người Việt đang sống ở đây lợi dụng để chiếm đoạt tiền bạc. Tôi mất một số tiền lớn và lao đao về tài chính, phải chạy vạy vay ngân hàng, gia đình để có thể tiếp tục duy trì công ty. Tôi khất nợ đối tác, khất nợ lương nhân viên, sau đó quyết định trao đổi thẳng thắn với nhân viên về tình hình tài chính của công ty, đồng thời đề nghị giảm lương nhằm giảm gánh nặng chi phí. Tôi kêu gọi họ cùng ở lại “chiến đấu” với tôi nếu thấy có thể. Ai không muốn tiếp tục, tôi chấp nhận để họ đi.

Và rồi, hai nhân viên kế toán ra đi đầu tiên. Sau đó, tôi phải nhận thêm việc của công ty khác về làm để có đủ chi tiêu cho gia đình. Song song đó, tôi lao vào làm việc “không công” cho công ty của mình với hy vọng sẽ có ngày nó được hồi phục. Do đó, tôi phải làm việc nhiều hơn thời điểm mới khởi nghiệp gấp mấy lần để trả nợ và duy trì công ty.

Tôi cảm thấy mình vẫn còn những điều may mắn khác đó là trong lúc khó khăn nhất, toàn thời gian phải dồn sức vào phục hồi công ty, mẹ tôi đã thường xuyên từ Việt Nam sang Campuchia trông nom con gái giúp. Ngoài ra, anh, em, bạn bè cũng đã hỗ trợ tài chính và tạo động lực giúp tôi gượng dậy. Sau bao nhiêu sóng gió, giờ công ty tôi bắt đầu hoạt động ổn định trở lại dù quy mô chưa lớn lắm.

Mục tiêu sắp tới của tôi là đưa nhiều đoàn môtô, ôtô tự lái của nước ngoài vào Việt Nam vì mảng đó bên nước ta đang yếu do vấn đề thủ tục giấy tờ. Bên cạnh đó, tôi cũng muốn đưa các đoàn môtô, ôtô của Việt Nam đi ra thế giới và thành lập đội đua chuyên nghiệp đi thi đấu quốc tế.

Qua câu chuyện của mình, điều tôi muốn chia sẻ với các bạn là khi tự đứng ra làm chủ doanh nghiệp, bạn sẽ không biết việc gì sẽ xảy ra trên chặng đường đi. Bởi vậy, các bạn cần một nguồn lực tài chính hậu thuẫn (có thể là từ người thân) để có thể yên tâm khi khó khăn hoặc lúc cần thiết. Vì khi khởi nghiệp, rủi ro trắng tay là chuyện rất bình thường, nếu bạn không thể cứu vãn vấn đề tài chính, tức là bạn đã bị loại khỏi cuộc chơi.

Điều cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng tôi muốn khuyên là các bạn hãy chuẩn bị tinh thần thật tốt để có thể thích nghi với bất cứ tình huống nào, như là bị lừa, bị nói xấu, bị cô độc, bị mất niềm tin… khiến bạn trở nên nghi ngờ mọi thứ sau những gì xảy ra với mình. Tức là bạn trở thành một người hoàn toàn khác với con người trước khi khởi nghiệp.

Nhưng trên hết, tôi hy vọng các bạn vẫn có thể vượt qua mọi thứ bằng tình yêu vào công việc mà mình làm, bằng khả năng và sự học hỏi của chính mình, bằng sự hỗ trợ của người thân và gia đình, và cả niềm tin vào những người đang làm việc với bạn, bằng một sức khỏe thật tốt. Hãy chuẩn bị tốt nhất có thể và sẵn sàng đương đầu với tất cả những việc trên, bạn sẽ chiến thắng.

Nghề bồi bàn nhắc ông về một thời quá khứ, còn startup khơi dậy trong ông một hiện tại đang làm và cả tương lai phía trước.

Khởi nghiệp tỷ đô ở tuổi lục tuần. Trong hình: Ông Nguyễn Thanh Mỹ (bìa trái) đang tiếp khách đến thăm nhà máy. Ảnh: Hoàng Lan.

“Con ơi cho chú gọi món này… Con ơi cho chú thêm đôi đũa…”, mắt cười miệng nói tươi, tay khoát, như đã thân quen, TS Nguyễn Thanh Mỹ thân thiện gọi món, “order” với các nhân viên nhà hàng.

Rồi ông lại quay sang vui vẻ trò chuyện, xưng chú cháu với hai bạn trẻ làm startup ông mới quen được ông mời về từ Hà Nội.

Nếu hiểu người đàn ông tóc bạc 60 tuổi này sẽ dễ nhận thấy bồi bàn và startup là hai hiện thân của vị doanh nhân thành đạt.

Nghề bồi bàn nhắc ông về một thời quá khứ, còn startup khơi dậy trong ông một hiện tại đang làm và cả tương lai phía trước.

Tốt nghiệp năm 1978 ở Sài Gòn, thấy đời chẳng khá lên được, ông tìm đường đi nước ngoài, đến Canada. 12 năm ở xứ người, ông phải mưu sinh bằng rửa chén, phụ bếp, làm bồi…

Trong một lần vãn khách, cô hầu bàn nữ tên Nhàn hỏi về ước mơ của anh hầu nam tên Mỹ, ông hồn nhiên trả lời “sẽ về Trà Vinh mở công ty”. Bà Nhàn, giờ là vợ ông, ngược lại quả quyết: sẽ không rời Canada nửa bước.

Ý chí vươn lên của ông không ai ngăn được. ông đi học suốt trong bảy năm, hết kỹ sư đến thạc sĩ, rồi tiến sĩ. Lần lượt ông làm cho các hãng danh tiếng từ IBM, Sun Chemical đến Kodak.

Ở đó ông là người giữ hàng trăm bằng sáng chế mà chỉ nội số tiền bản quyền thôi mỗi năm cũng đem về cho ông mấy triệu đôla.

Thành danh ở nước ngoài nhưng, khối óc không ngủ yên của ông đã thúc đẩy ông về. Thế là, gác lại “giấc mơ Canada”, năm 2004, ông về Việt Nam thực hiện giấc mơ Việt.

Ôm hàng chục triệu USD, lại đầu tư vào công nghệ cao, không phải ở Sài Gòn mà lại chọn vùng khỉ ho cò gáy là Trà Vinh, vùng đất thuộc dạng nghèo nhất nước, để lập nghiệp. Bạn bè bảo ông điên, khuyên can không được, đành tặc lưỡi: để xem ông “thọ” được mấy ngày.

Thế mà ông vẫn thọ và sống khoẻ đến ngày nay. Doanh thu Mỹ Lan cứ hàng chục triệu USD, lợi nhuận hàng trăm tỷ đồng mỗi năm, ông càng khoẻ tợn.

Ông ví von sống và kinh doanh ở Canada giống như đang ở môi trường nước ngọt, còn ở Việt Nam là nước mặn. Cho nên, để phù hợp, ông tạo ra một vùng nước lợ để thích nghi và tồn tại.
Khởi nghiệp tuổi 60

Đùng một cái, ở tuổi 60, ông “nhường” lại Mỹ Lan cho vợ mình, ra cù lao Long Trị, vùng đất tách biệt với đất liền trên dòng sông Cổ Chiên, để khởi nghiệp. Ở đó, ông cùng đội ngũ nhân viên trẻ ủ mưu về các dự án nông nghiệp thông minh, công nghệ cao.

Bữa lên Sài Gòn, ông Mỹ và bà Nhàn tay xách nách mang một số sản phẩm đã ra lò, nào phân bón thông minh, ổ khoá thông minh, đồng hồ nước. Tất cả đều thông minh, ứng dụng điện toán đám mây, dùng smartphone điều khiển…

Ông bảo, startup của mình đã qua rồi giai đoạn giông bão, đang trụ vững để chuẩn bị cho một giai đoạn tăng tốc, đột phá trên con đường giá trị tỷ đô. Từ vùng đất nghèo nhất thế giới đó, ông đang thực hiện giấc mơ công nghệ cao nhất thế giới.

Nhưng điều ông mang đến lớn hơn là “kho tàng ngàn tỷ”. Ông chỉ vào cái đầu mình, bảo đấy là gia tài người mẹ dành cho bất kỳ ai.

“Khối óc, sự sáng tạo của con người tôi định giá lên tới 1.000 tỷ đồng. Nhưng gia tài của mẹ đó đang bị con người lãng quên. Ông luôn nhấn mạnh: “Cơ hội luôn ở quanh ta, vấn đề là có nắm bắt và tận dụng được hay không” mà thôi.

Khởi nghiệp, ở người đàn ông này, luôn là một từ “máu lửa”. Ông có thể nói hàng giờ, hàng ngày, với bất kỳ ai, không thấy chán. Lúc mới về, khái niệm khởi nghiệp với ông phải là các công nghệ lớn, đột phá, thay đổi thế giới, những thứ mà từ Apple, Google, Facebook, Uber… đang tạo nên, và giá trị phải lên tới hàng tỷ USD.

Hai người bạn trẻ từ Hà Nội đang điều hành một startup mà trong một dịp tình cờ ông biết đến. Thế là bay ra thăm thú, cảm kích trước tinh thần khởi nghiệp như thuở còn trai tráng của mình, trong tầng hầm… say mê không biết tháng ngày.

Duyên may chưa đến để hai bên hợp tác, nhưng chẳng hề gì, ông Mỹ dường như đang tìm lại cho mình một tuổi trẻ “đầy khát khao, đầy dại khờ”, như câu nói của thiên tài Steve Jobs mà ông ưa trích dẫn.

Trả lời phỏng vấn TGTT trong một studio nhỏ ở 163 Pasteur, quận 3, toàn bộ tấm áo ông ướt sũng dù phòng có máy lạnh, nhưng sự say sưa vẫn không dừng nhịp. Bà Nhàn, vợ ông, người mới từ Canada về “tiếp quản” Mỹ Lan, để cho ông yên tâm khởi nghiệp, giải thích, do đã quen sống ở Canada nơi có thời tiết giá lạnh, nên không chịu nóng được. Bà bảo, ngôi nhà ở Việt Nam của hai vợ chồng, “lúc nào cũng phải để máy lạnh ở 20 độ C”.
Tờ giấy trắng trong vùng nước lợ

Tất cả đều công nghệ cao, nhưng lại chọn khu “khỉ ho cò gáy”, thậm chí là “cù lao”, vậy ông lấy đâu ra nhân lực để làm?

Một lần, ông kể, ông từ cù lao Long Trị đi phà về. Quần đùi, áo thun, dép lê. Bên cạnh ông là một cô bé còn rất trẻ, chỉ độ đôi tám, tai đeo phone đang gật gù nghe nhạc. Bắt chuyện mới biết cô bé đi thăm chị mình. Hỏi đã đi làm đâu, cô trả lời chưa.

“Thế cháu muốn làm ở Mỹ Lan không”. “Dạ muốn, nhưng công ty đó to lắm, khó lắm”. “Bạn chú là giám đốc, để chú viết thư cho”.

Thế là, lấy giấy bút, viết mấy dòng, rồi căn dặn, ngày mai, giờ đó, cứ đến chỗ bảo vệ nộp đơn và tờ giấy này, “thế nào cũng được nhận”.

Sáng hôm sau, ông Mỹ làm việc như thường lệ, và cố ý chờ đợi. Quá giờ chừng 30 phút, chưa thấy ai gọi lên, sốt ruột, ông xuống bảo vệ hỏi. Quả nhiên, cách đó nửa tiếng có một cô gái đạp xe đến nộp hồ sơ, rồi quay về, nhưng không dám gọi báo ông.

Từ số điện thoại, ông gọi lại, mời lên phòng làm việc. Trong sự trố mắt ngạc nhiên của cô bé, ông cười: “Chú là tổng giám đốc của công ty này đấy”. Và từ chỗ không biết gì, cô bé bây giờ là trưởng của một dây chuyền công nghệ cao trong Mỹ Lan.

Quan điểm tuyển dụng của ông chủ Mỹ Lan rất lạ. Chỉ tuyển những người không biết gì. Như trường hợp của cô gái trên ông bảo điều quan trọng là nhân cách, là chữ tín. Ông bảo chỉ tuyển những người giống như tờ giấy trắng,“vì về viết lên kiến thức dễ hơn”. Bây giờ, ông thay đổi quan điểm một chút: chỉ tuyển những ai có kinh nghiệm dưới một năm.
Vậy ông viết gì lên những tờ giấy trắng đó?

Thật ngạc nhiên, điều đầu tiên ông dạy nhân viên là cách sử dụng… toilet, từ cách ngồi đến lau sạch bồn rửa mỗi lần đi vệ sinh, rồi đến nếp ăn, nếp nghỉ. Đó chính là bài học làm người mà bất kỳ “môn sinh” nào “nhập môn” Mỹ Lan cũng đều phải trải qua. Sau đó mới là nghề. 500 nhân viên Mỹ Lan đều thế.

Tiếng tăm của ông Việt kiều Nguyễn Thanh Mỹ khiến rất nhiều người ngưỡng mộ. Dù là doanh nghiệp ở Trà Vinh, nhưng ông lại được mời làm chủ tịch LBC Mekong, câu lạc bộ Doanh nghiệp dẫn đầu gồm các doanh nghiệp lớn từ bốn tỉnh An Giang, Bến Tre, Cần Thơ và Đồng Tháp.

Ở đó, ông trở nên thân thiết với ông Lê Minh Hoan, bí thư Tỉnh uỷ Đồng Tháp, và thường trao đổi rất nhiều vấn đề, trong đó có khởi nghiệp.

Trong một lá thư thân tình, ông Hoan nêu vấn đề về một quỹ đầu tư mạo hiểm cho startup. Ông Mỹ cho rằng một quỹ mạo hiểm như vậy không phải là việc của Nhà nước, thay vào đó “đầu tư cho startup nên để Việt kiều nước ngoài làm cho lúc này”, vì “họ có kinh nghiệm và khách quan hơn”.

“Thay vì lập quỹ đầu tư mạo hiểm cho startup, Nhà nước nên có quỹ hỗ trợ startup đăng ký bản quyền sở hữu trí tuệ và bớt thuế cho các chi phí nghiên cứu giống như Canada và Singapore đã và đang làm”.

TS Hồ Quang Cua: Anh Mỹ là con người đáng quý, đáng tin

Gặp anh Mỹ trong một cuộc thảo luận nhóm, tôi mời anh ấy về thăm Sóc Trăng, thăm phòng thí nghiệm và thăm ruộng trồng lúa ST. Anh ấy đi liền, lặn lội xem kỹ rồi thiết tha mời tôi về khu công nghiệp mới anh đang đầu tư. Tôi đi thăm trọn hai buổi, cứ đi theo nghe anh giới thiệu, dẫn dắt tận tình mà… kinh ngạc.

Thiệt đáng phục quá sức. Anh Mỹ là nhà khoa học – doanh nhân siêu đẳng. Tôi dám nói vậy, sau khi tận mắt nhìn và đối chiếu với những công trình nông nghiệp khác.

Anh Mỹ giỏi! Nói gọn vậy thì không rõ. Trước nhất là một người có tầm nhìn. Muốn làm cái gì thì đào sâu, nghiên cứu kỹ, xong là hành động quyết liệt. Có kiến thức, có tài chính, có tài tổ chức, nói tới đâu làm tới đó, không khua, không nổ gì hết.

Tôi là nhà nghiên cứu và làm nông kiên trì nhưng là kiểu con nhà nghèo. Thấy anh ấy đầu tư “rần rần” mấy dây chuyền máy nhập của Mỹ, Đức, Nhật… mà lạnh xương sống. Hỏi máy này bao nhiêu thì nào là máy này 6 triệu đô, máy kia, 5 triệu đô, dây chuyền này 15 triệu đô…

Làm phân bón thông minh, anh ấy đang xây nhà máy, bắt đầu với cơ sở thiết kế 100.000 gói/ngày và đã qua hai cấp sản xuất thử (pilot). Làm dây chuyền cơm gói thì phải có đủ băng chuyền nấu cơm công nghiệp, máy hấp cơm, máy đóng gói và còn làm bao bì thực phẩm năm lớp để giữ được gạo nguyên vẹn nửa năm trời.

Tôi thấy con người này đáng quý quá, thấy việc hay là làm đến cùng với tấm lòng vì quê nhà. Thấy anh làm cứ như là… đầu tư mạo hiểm nhưng kỳ thực anh ấy quá kinh nghiệm, và đã tính toán kỹ lưỡng…

Sau vài tháng bắt tay vào khởi nghiệp trên đất Mỹ, từ số vốn 20 triệu đồng, cô gái trẻ sinh năm 1991 đã có khoản thu nhập vài nghìn USD mỗi tháng từ việc phân phối đồ trang sức mỹ nghệ do mình thiết kế.

Tốt nghiệp cử nhân ngành Mỹ thuật vào tháng 5/2014 tại Ohio Wesleyan University – Delaware, OH, cô gái sinh năm 1991 Lê Thu Hà đang từng bước chinh phục giấc mơ gây dựng thương hiệu riêng với những sản phẩm trang sức do chính tay mình thiết kế trên đất Mỹ.

Thích vẽ và thiết kế từ bé, khi lớn lên, Hà quyết định sang Mỹ du học và đã chọn theo con đường mỹ thuật. Từ đây, cô có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với tranh của nhiều họa sĩ nổi tiếng thế giới như Picasso, Monet,… tại các bảo tàng lớn.

Nhìn ngắm những tác phẩm kỳ công và đầy ý nghĩa, Hà luôn có mong muốn được sáng tác ra những tác phẩm cũng có tầm ảnh hưởng như vậy. Chính cái duyên mỹ thuật đã nâng những ý tưởng, đường vẽ của cô thành các tác phẩm khá ấn tượng.

Lê Thu Hà đam mê cả hai lĩnh vực mỹ thuật và kinh doanh.

Từ những đam mê nghệ thuật ấy, Hà đã tạo ra được các “tác phẩm trang sức” với nhiều đường nét tinh tế khác nhau. Thiết kế của Hà theo phong cách tối giản, dây chuyền kết chuỗi hạt mảnh và hơi cong, có thể phối với nhiều trang sức và nhiều phong cách thời trang khác nhau. Sản phẩm trang sức được cô đầu tư với nhiều hình dạng liên quan đến tự nhiên như lá cây, chuồn chuồn, chim ruồi… và được làm bằng chất liệu đá tự nhiên như ngọc trai, aquamarine, hematite.

Các “tác phẩm nghệ thuật này” còn nhấn mạnh vào sự thoải mái và năng động. Thiết kế có thể dễ dàng phối với nhiều phong cách, từ váy hoa điệu đà, đến áo thun cơ bản, hay những trang phục trịnh trọng hơn như văn phòng, dự tiệc.

Tháng 2/2015, Hà quyết định lập thương hiệu trang sức có tên “Less is more” – mang ý nghĩa ít mà nhiều – đơn giản mà tinh tế. Vì vốn ít, chỉ khoảng 20 triệu đồng (tầm 1.000 USD) nên Hà không thể tự mở cửa hàng kinh doanh mà đi theo chiến lược gửi sản phẩm của mình đến các cửa hàng bán hộ.

Khó khăn, sóng gió liên tục ập tới trong thời gian đầu cô bắt tay khởi nghiệp. Để tiết giảm chi phí, Hà phải làm tất cả mọi thứ từ việc làm trang sức, chụp hình, tạo và quản lý các tài khoản mạng xã hội để quảng cáo và bán hàng… Thời gian ấy, khối lượng công việc lớn khiến cô cảm thấy căng thẳng, và dần mất niềm tin khi mọi thứ vẫn chưa được như bản thân mong muốn, tệ hơn là kết quả cứ ngày càng xấu đi.

Sản phẩm của Hà được phân phối tại một số cửa hàng ở Mỹ.

Do cô tốt nghiệp ngành mỹ thuật nên kiến thức và kinh nghiệm bán hàng, quản lý tiền bạc đều thiếu. Bên cạnh đó là việc không hiểu rõ thị trường, không tìm thấy địa điểm bán sản phẩm, cũng như không có nhiều tiền để đầu tư nguyên vật liệu… khiến cho cô gái trẻ như rơi vào bế tắc.

Trong những mùa thấp điểm, khách tại các cửa hàng gần như không có khiến cho sản phẩm của cô ế ẩm. Hà đã tự an ủi bản thân rằng, đây là những khó khăn bước đầu mà tất cả mọi chủ doanh nghiệp nhỏ phải trải qua trước khi đạt được các thành công nhất định. Thêm nữa, cô được cái khá “lì lợm” và luôn được gia đình, bạn bè, thầy cô ủng hộ khi quyết định tự xây dựng thương hiệu và bán những tác phẩm do mình tạo ra. “Nhờ đó, tôi dần lấy lại thăng bằng và tiếp tục theo đuổi việc kinh doanh”, cô chia sẻ.

Cô còn có một động lực lớn khác chính là từ chồng, người luôn động viên và giúp vợ vượt qua các trở ngại. Từ những việc nhỏ nhất như khuân vác đồ đến chợ trời, lái xe đưa cô đến các cửa hàng, cho đến những việc quan trọng như tìm hiểu những địa điểm và sự kiện để bán hàng…, anh đều đảm nhận.

Hà cũng luôn trấn an mình bằng cách lấy những tấm gương – là các nhà thiết kế có sự khởi đầu giống cô, trải qua muôn vàn khó khăn nhưng nhờ kiên trì, các cửa hàng trang sức của họ đã có mặt ở hàng trăm địa điểm toàn nước Mỹ. “Tôi tin rằng nếu họ làm được thì mình cũng có thể làm được, đặc biệt khi mình may mắn được đi học mỹ thuật đàng hoàng và được đón nhận tinh hoa của cả hai nền văn hóa Việt – Mỹ.” cô tâm sự.

“Sau cơn mưa trời lại sáng”, khi những khó khăn dần lùi bước và việc kinh doanh của Hà bắt đầu có dấu hiệu sáng sủa hơn. Những sản phẩm trang sức do chính tay cô thiết kế dần dần đã “thu phục” được thị hiếu của khách hàng Mỹ và đang bán khá chạy tại nước này.

Sau mấy tháng đối mặt khó khăn, hiện “Less is more” đã có mặt tại 5 cửa hàng bán quần áo, trang sức, và đồ lưu niệm ở Austin, Texas. Ngoài ra, Hà còn đưa sản phẩm tới hai cửa hàng trong khuôn viên Đại học Texas ở Austin là Cotone Italian Clothing và Spirit Gift Shop. Khách hàng chính ở đây là học sinh, sinh viên và gia đình của họ.

Một cửa hàng khác tên là Sugar and Paris ở ngay khu phố thời trang nổi tiếng South Congree Avenue mà người bản địa hay gọi tắt là SoCo cũng chấp nhận sản phẩm của Hà. Mới đây nhất là Posh Boutique ngay gần khu cô sống, chuyên bán các loại váy cưới, váy phù dâu, và váy dạ hội, có đối tượng khách hàng khác nhau nhưng vẫn chuộng những sản phẩm của Hà vì các thiết kế của cô rất cổ điển và đơn giản nên có thể phù hợp với nhiều trang phục.

“Mới thành lập vào đầu năm nay, mỗi sản phẩm bán ra có giá dao động 28 – 32 USD và thu về hơn 60% giá trị sản phẩm, nên chỉ sau vài tháng tôi đã thu hồi lại vốn và bắt đầu có lãi. Hiện tại, mỗi cửa hàng nhận phân phối sản phẩm giúp tôi thu về từ 400 đến 800 USD, tức 8 cửa hàng sẽ cho 3.200-6.000 USD”, cô cho biết.

Nhờ thời gian đầu mang ra chợ trời rao bán không những giúp Hà có một chỗ bán mỗi tuần, cùng một lượng khách khá đều đặn, mà còn giúp cô học được rất nhiều kỹ năng quan trọng, ví dụ như chào hỏi và giao tiếp với khách hàng, giới thiệu về sản phẩm lưu loát, trang trí và trưng bày gian hàng sao cho đẹp mắt… “Kinh nghiệm bán ở chợ trời giúp tôi rất nhiều khi đến chào hàng tại các cửa hàng. Vì mình cảm thấy tự tin hơn về giá trị thẩm mỹ của những thiết kế do chính tay tạo ra” Hà chia sẻ.

Trong tương lai, cô đang cùng người em gái lên kế hoạch đưa sản phẩm về Việt Nam. Hà cho rằng giới trẻ trong nước hiện nay cũng rất nhạy bén với thẩm mỹ thế giới, nên cô tin họ sẽ tiếp nhận những thiết kế của mình.

Ngày nay, có không ít các bạn trẻ chẳng cần đợi đến ngày tốt nghiệp mới bắt đầu xây dựng cho mình một sự nghiệp riêng. Không cần loay hoay tìm chỗ thực tập hay
20 tuổi, Khởi nghiệp kinh doanh có sớm không?

Cây bút Kang Liang Hoh của Tech In Asia đã cùng trò chuyện với những doanh nhân trẻ đến từ đảo quốc Singapore để hiểu thêm về con đường khởi nghiệp đầy cảm hứng và cũng không ít thử thách của họ khi ở lứa tuổi 20. Câu chuyện về họ và những kinh nghiệm của họ có thể giúp bạn trẻ thêm động lực để vững tâm hơn khi bước chân vào con đường xây dựng sự nghiệp.
Động lực lớn nhất: Cơ hội

Valerie Pang (hiện là sinh viên tại Yale-NUS College) là đồng sáng lập tại diễn đàn MUN và thành lập SDI Academy năm 19 tuổi.

Tan Jun Wei – sinh viên tại trường Republic Polytechnic, đã huy động được 14.000 đô la cho dự án thiết kế một thiết bị y tế. Hiện Wei đang phát triển một mô hình thiết bị cảnh báo giá rẻ.

David Chin, sinh viên tại Singapore Management University (SMU), hiện là đồng sáng lập CIO Academy (ngay trước khi cậu sang tuổi 21).

Ba doanh nhân trẻ này có điểm chung là từng “vô tình” tham gia các hoạt động liên quan đến đào tạo kỹ năng kinh doanh, như các trại huấn luyện khởi nghiệp, cuộc thi khởi nghiệp, các tổ chức doanh nhân trẻ, các chiến dịch gây quỹ hay các kỳ thực tập kinh doanh. Đây là những cơ hội quý giá giúp các bạn trẻ bồi dưỡng kiến thức, nảy nở ý tưởng kinh doanh và được sống trong môi trường kinh doanh đầy sôi động.
Giá trị cá nhân và niềm tin

Đa số bạn trẻ khởi nghiệp bằng niềm tin thành công chắc chắn và quyết tâm theo đuổi đam mê. Hầu hết đều có một lý tưởng nhất định để theo đuổi.

Ở tuổi 21, Teo Jian Rong đã sáng lập nhiều công ty khác nhau. Học theo gương của Robert Kiyosaki, anh bạn này mở một tiệm in áo thun và một công ty tên Inderr khi còn đang học tại Singapore Polytechnic.

Robin Lim, đồng sáng lập chuỗi thức ăn vặt Made Real đã bắt đầu sự nghiệp năm 19 tuổi, nhưng ở vai trò là một nhà hoạt động xã hội, vận động giới trẻ bỏ định kiến về ngoại hình.

Saravanan Sonia, học sinh trường Trung học NUS tập trung vào công tác xã hội với mong muốn giúp đỡ mọi người xung quanh. Dù không có được nhiều sự hỗ trợ từ gia đình và bạn bè, cô vẫn mạnh dạn khởi nghiệp với doanh nghiệp xã hội LAMP và điều hành chi nhánh Singapore của Youth Hack – một tổ chức phổ cập kiến thức kinh doanh trong lĩnh vực công nghệ cho học sinh.

Con đường thành công không khi nào bằng phẳng… Ảnh: Jared Erondu.Techinasia
Thử thách lớn nhất: Quản lý thời gian

Hầu hết các doanh nhân trẻ này vẫn còn ngồi trên ghế nhà trường. Không mấy ai dám bỏ học, vì xã hội Singapore vẫn rất trọng bằng cấp. Vì vậy, việc cân bằng thời gian học, thời gian làm việc và thời gian dành cho bạn bè, gia đình là rất căng thẳng với các em. Ở tuổi 21, tất cả các bạn trẻ đều có đời sống xã hội sôi động. Nhưng để thành công thì phải chấp nhận đánh đổi.

Jian Rong phải ngủ ít đi từ năm 16 tuổi vì cảm thấy bản thân làm việc tốt hơn vào ban đêm. Valerie đạt được nhiều thứ song phải bỏ qua những hoạt động ngoại khóa ở trường và các cuộc gặp gỡ bạn bè. David thì phải rất chật vật để đạt được điểm số cao ở trường (để duy trì được học bổng) thế nên anh chàng này đành hy sinh thời gian cho gia đình và bè bạn. David nói: “Tôi cần quản lý thời gian thông minh và hiểu rõ những ưu tiên trong những giai đoạn nhất định của cuộc đời”.
Bỏ ngoài tai những lời phản đối

Khởi nghiệp ở tuổi 19 là lúc bạn phải đối diện với rất nhiều sự nghi ngờ, ngăn cản từ người thân, bạn bè. Hầu hết sẽ cho rằng bạn cần phải tập trung vào việc học và sẽ không thể thành công khi còn quá trẻ… con. Chính bạn cũng có lúc nghi ngờ bản thân mình.

Robin đã gặp rất nhiều thử thách vì không ai xem công việc của cô là nghiêm túc. Là một cô gái trẻ lăn xả trong lĩnh vực hầu như chỉ dành cho nam giới, cô không chỉ đối mặt với định kiến của những người xung quanh mà còn phải chật vật đối diện với rào cản của bản thân. Valerie cũng khẳng định là cô rất khó thuyết phục được người khác tin mình. Xã hội Singapore với văn hóa Á châu đậm nét cũng còn tồn tại định kiến rất lớn về tuổi tác, suy nghĩ như: kiến thức tỷ lệ thuận với số tuổi và kinh nghiệm là trở ngại cho các bạn trẻ trên đường khởi nghiệp.

Tuy vậy, tuổi trẻ cũng là cơ hội tuyệt vời để các bạn sai lầm, học hỏi và đứng dậy làm lại từ đầu. Jian Rong chia sẻ: “Tôi cũng sợ thất bại vì tôi có quá ít kinh nghiệm. Nhưng tôi cũng phần nào tự tin vào tầm nhìn tương lai của mình”.

Sonia thì không có được sự ủng hộ của bố mẹ nhưng sau khi cô tự mình nỗ lực đạt được những thành công đầu tiên, bố mẹ đã thay đổi suy nghĩ.

Người trẻ chỉ có một cách để chứng minh năng lực, đó là lao vào hành động. Và khi thất bại, dù mọi người có nói gì đi nữa thì hãy kiên trì đi con đường mà mình đã chọn.
Chấp nhận thăng trầm

Dĩ nhiên là con đường thành công không khi nào bằng phẳng. Made Real đã suýt bị nhà đầu tư đầu tiên từ chối sau khi phát hiện cả hai đồng sáng lập chỉ mới 21 tuổi, dù mọi thứ trước đó đang rất thuận lợi. Cả Robin và Roselyn quyết định gọi điện để thuyết phục và giải quyết các mối nghi ngại của nhà đầu tư, và vốn đã được cấp.

Vì ôm đồm quá nhiều, Valerie đã có lúc tưởng chừng gục ngã và bỏ cuộc, nhưng nhờ gia đình và bạn bè hỗ trợ hết lòng, cô vẫn bám trụ được và đã giành được một suất đại diện cho NUS tham gia chương trình học tập – giao lưu tại Thung lũng Silicon trong vòng một năm.
Kiên trì và luôn học hỏi

Những điểm yếu như thiếu kinh nghiệm và kiến thức đôi khi khiến các doanh nhân trẻ gặp khó khăn, nhưng họ không nản lòng. Cả Sonia và Jun Wei đều đồng ý rằng, bản thân họ đã trải qua tình thế mà mọi người xem là “thất bại”, nhưng với họ đây là cơ hội để học thêm một bài học quý giá.

Sonia, sau những lời chỉ trích của những người xung quanh đã nhận ra bản thân đam mê và tâm huyết như thế nào với dự án, nên cô bắt tay làm lại. Jun Wei không có kinh nghiệm viết lách, thuyết trình hay quản lý sự kiện. Anh chàng đã cố gắng khắc phục bằng cách xem các chương trình về doanh nhân và khởi nghiệp trên TV, vừa giải trí vừa học nhanh cách giải quyết các vấn đề.
Tìm bạn đồng hành

Một trong những giây phút tồi tệ nhất với những doanh nhân trẻ này không chỉ là chật vật quản lý thời gian mà còn phải đối mặt với mối quan hệ với những đồng sáng lập khác cùng trang lứa. Jian Rong đã có thời gian căng thẳng với bạn đồng hành vì người này chỉ muốn nhanh chóng kiếm lời trong khi mục tiêu của Jian là phát triển công ty lớn mạnh lâu dài.

David cũng mệt mỏi vì CIO Academy gặp khó khăn ngay khi cậu kẹt giữa kỳ thi mà mọi người cần cậu có mặt để giải quyết. Trước những tình thế đau đầu này, sự bốc đồng tuổi trẻ và những suy nghĩ chưa thấu đáo rất dễ dẫn đến thất bại cho tất cả các bên.
8 lời khuyên các doanh nhân trẻ Singapore dành cho các bạn trẻ:

Các doanh nhân trẻ nói trên đã rất hào phóng chia sẻ kinh nghiệm để những bạn bè khác cùng trang lứa đang ấp ủ giấc mơ làm chủ. Đó là:

8 doanh nhân trẻ Singapore khởi nghiệp thành công ở lứa tuổi 20 (từ trái sang phải, từ trên xuống dưới): David, Robin, Sonia, Jun Wei, Jian Rong, Valerie

1/ Đừng chờ đợi, đừng ngại thất bại, hiểu rõ mình muốn gì, luôn giao tiếp rõ ràng và đừng ngại nhờ vả mọi người giúp đỡ.

2/ Thành công của bản thân chưa phải là tất cả, bạn còn cần quan tâm đến cộng đồng xã hội. Bạn cũng chẳng thể thành công một mình, hãy giữ liên lạc với bạn bè và quan tâm đến gia đình.

3/ Một bài học đau sẽ khiến bạn nhớ lâu và hãy giữ cho mình một cái đầu tỉnh táo để nhận ra những cơ hội học hỏi ở mọi thứ xung quanh, mà đặc biệt là từ thất bại.

4/ Hãy “mặt dày” một chút, không phải để được lợi nhiều hơn mà để vượt qua nỗi sợ của chính bản thân.

5/ Nhớ đừng giới hạn mình vì những điểm yếu ngày hôm nay, kiến thức có thể trau dồi và kinh nghiệm có thể tích lũy.

6/ Thời điểm tốt nhất để khởi nghiệp là do bạn chọn, không phải do thời thế, thị trường hay độ tuổi.

7/ Bạn phải sẵn sàng để đánh đổi.

8/ Chấp nhận rằng không phải mọi thứ đều màu hồng và mọi người luôn nghĩ khác bạn.