Người đi làm ở nước ngoài vài năm rồi về nước thường gặp một bất ngờ: kinh nghiệm quốc tế có giá trị, nhưng không tự động được định giá cao như họ mong đợi. Nhà tuyển dụng trong nước cần thấy kinh nghiệm đó giải quyết được vấn đề gì ở thị trường Việt Nam, và người về nước cần thời gian để hoà nhập lại với cách làm việc, mạng lưới và mặt bằng thu nhập trong nước. Chuẩn bị trước khi về từ sáu đến mười hai tháng giúp chặng chuyển này đỡ hụt hẫng hơn nhiều.
Bài viết dành cho người đã đi làm ở nước ngoài, có thể sau khi du học, theo diện điều chuyển của công ty hoặc tự tìm việc, nay đang tính về nước làm việc lâu dài. Chuyện thủ tục giấy tờ, quốc tịch, thuế khi chuyển về là những chủ đề riêng cần hỏi cơ quan có thẩm quyền; ở đây chỉ bàn phần sự nghiệp.
Vì sao kinh nghiệm quốc tế không tự động có giá
Ở nước ngoài, bạn có thể đã làm việc trong một hệ thống quy trình rõ ràng, công cụ hiện đại, đồng nghiệp chuyên môn cao. Những trải nghiệm đó có giá trị thật. Nhưng nhà tuyển dụng ở Việt Nam thường đặt câu hỏi: người này có hiểu thị trường trong nước không, có làm việc được trong môi trường ít quy trình hơn, thay đổi nhanh hơn không, và có ở lại lâu không hay sẽ đi tiếp.
Thêm vào đó, mặt bằng thu nhập ở Việt Nam và ở nhiều nước phát triển khác nhau đáng kể. Một số người về nước với kỳ vọng thu nhập dựa trên mức ở nước ngoài, và thất vọng khi các lời mời thấp hơn nhiều. Cần so sánh dựa trên chi phí sống, sức mua và vị trí tương đương trong nước, không so trực tiếp con số.
Cuối cùng, mạng lưới. Sau vài năm ở xa, mạng lưới nghề nghiệp trong nước của bạn có thể đã mỏng đi: bạn bè cùng lớp đã lên vị trí khác, công ty cũ đã thay đổi, những người quen biết không còn nhớ bạn đang làm gì. Trong khi đó, nhiều cơ hội tốt ở Việt Nam vẫn đến qua giới thiệu. Đây là lý do nên bắt đầu chuẩn bị từ khi còn ở nước ngoài.
Chuẩn bị từ sáu đến mười hai tháng trước khi về
Thời gian chuẩn bị càng dài thì quyết định về nước càng ít rủi ro. Có thể làm theo trình tự sau:
- Xác định rõ lý do về nước và thời hạn: về hẳn hay về thử vài năm, vì gia đình, vì cơ hội nghề nghiệp hay vì muốn sống ở quê nhà. Lý do sẽ ảnh hưởng đến lựa chọn công việc.
- Nghiên cứu thị trường trong nước cho chuyên môn của mình: loại công ty nào cần người như bạn, ở thành phố nào, mức yêu cầu ra sao.
- Kết nối lại với mạng lưới cũ: bạn học, đồng nghiệp cũ, thầy cô. Nói rõ bạn đang tính về và hỏi về tình hình ngành.
- Nói chuyện với vài người đã về nước trong ngành của bạn về những gì họ ước biết sớm hơn.
- Chuẩn bị hồ sơ theo cách thị trường trong nước đọc được: giải thích ngắn gọn công ty cũ là gì, quy mô thế nào, vai trò của bạn tương đương vị trí nào ở Việt Nam.
- Nếu có thể, sắp xếp phỏng vấn trực tuyến hoặc một chuyến về ngắn để gặp nhà tuyển dụng trước khi về hẳn.
- Chuẩn bị một khoản dự phòng tài chính đủ cho vài tháng tìm việc và ổn định cuộc sống.
Có thể tham khảo mangvieclam.com để xem các vị trí đang tuyển theo chuyên môn và khu vực, giúp hình dung thị trường trước khi quyết định thời điểm về.
Kể lại kinh nghiệm quốc tế theo cách nhà tuyển dụng trong nước cần nghe
Cùng một kinh nghiệm, cách kể khác nhau tạo ra ấn tượng rất khác. Bảng dưới so sánh cách kể chung chung và cách kể gắn với nhu cầu trong nước, ví dụ giả định cho một người làm chuỗi cung ứng:
| Cách kể chung chung | Cách kể gắn với nhu cầu trong nước | Vì sao cách sau tốt hơn |
|---|---|---|
| Làm việc năm năm tại một công ty đa quốc gia ở châu Âu | Quản lý nhà cung cấp ở châu Á cho một công ty châu Âu, trong đó có nhiều nhà cung cấp Việt Nam | Cho thấy bạn đã làm việc với thị trường trong nước |
| Thành thạo quy trình chuẩn quốc tế | Đã đưa một nhà cung cấp nhỏ đạt yêu cầu kiểm định của khách hàng châu Âu trong một năm | Cụ thể, đo được, và doanh nghiệp xuất khẩu trong nước đang cần đúng việc này |
| Có tư duy quốc tế | Hiểu cách khách hàng châu Âu đánh giá nhà cung cấp, giúp doanh nghiệp Việt chuẩn bị trước khi đàm phán | Biến khái niệm mơ hồ thành giá trị cụ thể |
| Sẵn sàng thích nghi | Đã làm việc trong nhóm năm quốc tịch, quen điều phối khi múi giờ và văn hoá khác nhau | Thay lời tự nhận xét bằng bằng chứng |
Nguyên tắc chung: kể bằng việc đã làm và kết quả cụ thể, và chỉ ra kinh nghiệm đó giải quyết được vấn đề gì của doanh nghiệp trong nước.
Sốc văn hoá ngược: điều ít người chuẩn bị
Nhiều người chuẩn bị kỹ cho việc thích nghi khi ra nước ngoài, nhưng không nghĩ rằng về nước cũng cần thích nghi. Hiện tượng này thường được gọi là sốc văn hoá ngược: cảm giác lạ lẫm, khó chịu, thậm chí cô đơn khi trở về nơi tưởng là quen thuộc. Các nghiên cứu về người về nước cho thấy sốc văn hoá ngược khá phổ biến, và nhiều người thấy nó khó hơn cả lúc ra đi vì không lường trước.
Ở nơi làm việc, sốc văn hoá ngược có thể thể hiện qua nhiều chuyện nhỏ: cách ra quyết định có nhiều tầng hơn, quan hệ cá nhân ảnh hưởng nhiều hơn đến công việc, giờ giấc linh hoạt hơn nhưng ranh giới công việc và đời sống mờ hơn, cách góp ý gián tiếp hơn. Người về nước dễ so sánh và phàn nàn, khiến đồng nghiệp thấy họ khó gần.
Cách xử lý tốt là coi giai đoạn đầu như khi mới sang nước ngoài: quan sát, hỏi, học cách làm của nơi mới trước khi đề xuất thay đổi. Kinh nghiệm quốc tế có giá trị nhất khi bạn hiểu đủ bối cảnh trong nước để biết điều gì áp dụng được, điều gì cần điều chỉnh.
Ba hướng đi thường gặp khi về nước
Làm cho công ty nước ngoài tại Việt Nam. Môi trường gần với nơi bạn đã làm, kinh nghiệm quốc tế dễ được công nhận. Cạnh tranh có thể cao vì nhiều người cùng hướng, và vị trí thường đòi hỏi bạn làm cầu nối giữa văn phòng khu vực và đội ngũ trong nước.
Làm cho doanh nghiệp Việt Nam đang mở rộng ra nước ngoài. Doanh nghiệp xuất khẩu, doanh nghiệp đang đầu tư ra nước ngoài thường cần người hiểu cả hai bên. Kinh nghiệm của bạn có thể tạo khác biệt lớn, nhưng cần thích nghi với văn hoá doanh nghiệp trong nước.
Làm từ xa cho công ty nước ngoài khi sống ở Việt Nam. Giữ được mức thu nhập gần với trước, nhưng cần tính đến chênh lệch múi giờ, hợp đồng, thuế thu nhập và bảo hiểm khi làm cho tổ chức nước ngoài. Những vấn đề này nên hỏi chuyên gia thuế và kiểm quy định hiện hành.
Còn những hướng khác. Một số người về nước để khởi nghiệp, làm tư vấn hoặc giảng dạy. Các hướng này thường cần mạng lưới trong nước mạnh hơn, nên xây dựng mạng lưới từ trước khi về càng quan trọng.
Những cái bẫy hay gặp ở người mới về nước
Mở đầu mọi đề xuất bằng "ở bên kia người ta làm thế này". Câu này có thể đúng, nhưng nghe nhiều lần dễ khiến đồng nghiệp thấy bị so sánh. Hãy nói về vấn đề và giải pháp, kinh nghiệm nước ngoài chỉ là dẫn chứng khi cần.
Chọn việc chỉ vì thương hiệu quen thuộc. Một công ty có tên tuổi ở nơi bạn từng sống chưa chắc có văn phòng mạnh ở Việt Nam. Hỏi kỹ về quy mô đội ngũ trong nước, quyền tự quyết của văn phòng và người sẽ là quản lý trực tiếp của bạn.
Đánh giá thấp thời gian hoà nhập. Nhiều người nghĩ vài tuần là quen lại, trong khi thực tế thường mất vài tháng đến một năm. Đặt kỳ vọng thực tế giúp bạn không vội kết luận rằng quyết định về nước là sai.
Bỏ quên gia đình trong kế hoạch. Người bạn đời, con cái cũng phải thích nghi: trường học mới, công việc mới cho người đi cùng, khí hậu và nhịp sống khác. Kế hoạch sự nghiệp của bạn nên tính cả nhịp thích nghi của họ.
Năm đầu sau khi về: xây lại mạng lưới và vị trí
Năm đầu tiên sau khi về nước nên được coi là năm đầu tư. Ngoài công việc chính, hãy dành thời gian tham gia hội nghề nghiệp, câu lạc bộ cựu sinh viên trong nước và cả các hội của người từng học, làm việc ở cùng nước với bạn. Những hội này thường có nhiều người cùng trải nghiệm, sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm hoà nhập và giới thiệu cơ hội.
Giữ quan hệ với mạng lưới ở nước ngoài cũng có giá trị. Đồng nghiệp cũ có thể trở thành đối tác, khách hàng, hoặc người giới thiệu cơ hội làm việc từ xa. Một tin nhắn thăm hỏi mỗi vài tháng, chia sẻ khi có thông tin về thị trường Việt Nam mà họ quan tâm, giúp quan hệ không đứt.
Cuối năm đầu, rà soát lại: công việc hiện tại có dùng được kinh nghiệm quốc tế của bạn không, mạng lưới trong nước đã đủ rộng chưa, cuộc sống ở nhà có như mong đợi không. Một số người nhận ra mình muốn đổi sang hướng khác sau khi đã hiểu thị trường hơn, và đó là điều bình thường. Quyết định đó sẽ chắc chắn hơn nhiều so với quyết định đưa ra từ xa trước khi về, vì lúc này bạn đã có thông tin thật về ngành, về các công ty và về chính nhịp sống của mình ở trong nước.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nhận mức lương thấp hơn nhiều so với ở nước ngoài khi về nước không?
So sánh trực tiếp con số thường không công bằng vì chi phí sống khác nhau. Hãy so với mặt bằng của vị trí tương đương trong nước và với nhu cầu chi tiêu thực tế của mình. Nếu công việc có cơ hội phát triển tốt, mức khởi đầu thấp hơn mong đợi có thể chấp nhận được trong giai đoạn đầu.
Nhà tuyển dụng có lo ngại người về nước sẽ đi tiếp không?
Có, đây là lo ngại phổ biến. Cách trả lời tốt là nói rõ lý do về nước và kế hoạch dài hạn của bạn, ví dụ gia đình, mong muốn đóng góp cho thị trường trong nước. Lý do càng cụ thể và gắn với cuộc sống thật, nhà tuyển dụng càng yên tâm.
Bằng cấp nước ngoài có cần công nhận khi đi làm ở Việt Nam không?
Tuỳ yêu cầu của nhà tuyển dụng và loại công việc. Một số vị trí, nhất là trong khu vực công hoặc ngành nghề có điều kiện, có thể yêu cầu công nhận văn bằng theo quy định. Nên hỏi trực tiếp nhà tuyển dụng và kiểm quy định hiện hành của cơ quan quản lý giáo dục.
Có nên về nước khi chưa có việc làm không?
Có thể, nếu có khoản dự phòng đủ cho vài tháng và đã có mạng lưới tương đối tốt. Nhưng tìm được việc trước khi về giúp chặng chuyển ổn định hơn. Một chuyến về ngắn để phỏng vấn trực tiếp là cách giữa hai lựa chọn.
Làm sao vượt qua cảm giác lạc lõng sau khi về nước?
Chấp nhận rằng đây là phản ứng bình thường, thường giảm dần sau vài tháng đến một năm. Tìm những người cùng trải nghiệm để chia sẻ, duy trì một số thói quen tốt từ nơi cũ, và dành thời gian khám phá lại quê nhà. Nếu cảm giác buồn kéo dài, nên gặp chuyên gia tâm lý.
Kinh nghiệm làm việc ở nước ngoài có giúp lên vị trí quản lý nhanh hơn không?
Có thể giúp, nhất là ở công ty có yếu tố quốc tế, nhưng không tự động. Nhà tuyển dụng vẫn cần thấy bạn hiểu cách quản lý đội ngũ trong nước và thị trường địa phương. Nhiều người về nước nhận vị trí chuyên môn trước, rồi lên quản lý sau khi đã chứng minh được khả năng hoà nhập.