Khi cả vợ và chồng cùng có sự nghiệp và cùng muốn tiến, sẽ có những lúc không thể cả hai cùng tăng tốc: một lời mời chuyển công tác, một dự án đòi đi xa, con nhỏ cần người ở nhà. Các cặp đôi vượt qua những lúc này tốt nhất thường không chọn một người hy sinh mãi mãi, mà thống nhất cách chia ưu tiên theo giai đoạn và xem lại định kỳ.
Bài viết đưa ra ba mô hình chia ưu tiên, cách bàn một quyết định cụ thể mà không biến thành cãi nhau, và những dấu hiệu cho thấy cách chia đang không công bằng. Các ví dụ đều là giả định. Chuyện chia tiền chung, tài sản chung của vợ chồng thuộc về pháp lý và tài chính gia đình, không phải trọng tâm ở đây.
Vì sao chuyện này khó hơn ở thế hệ trước
Ở nhiều gia đình trước đây, cách chia khá rõ: một người, thường là chồng, theo đuổi sự nghiệp chính; người kia làm việc ổn định hơn và lo phần lớn việc nhà. Cách chia đó không cần bàn nhiều vì đã được mặc định. Ngày nay, khi cả hai đều học cao, đều đầu tư nhiều năm vào nghề và đều muốn tiến xa, mặc định đó không còn đúng với nhiều cặp đôi.
Khi không còn mặc định, mỗi quyết định lớn đều phải bàn: nhận hay không nhận vị trí mới ở thành phố khác, ai xin nghỉ khi con ốm, ai đi học thêm buổi tối. Nếu không có cách bàn chung, các quyết định này được đưa ra từng cái một, theo cảm tính lúc đó, và dần dần có thể nghiêng hẳn về một phía mà cả hai không nhận ra.
Điều làm chuyện này khó thêm là thị trường lao động thường thưởng cho người linh hoạt về thời gian và nơi làm việc. Nếu cả hai đều cần linh hoạt cùng lúc, gia đình sẽ chịu áp lực. Nếu chỉ một người linh hoạt, người kia sẽ dễ bị chậm lại. Không có cách giải hoàn hảo, chỉ có cách chia có chủ đích. Cách chia có chủ đích nghĩa là cả hai cùng nhìn thấy mình đang đánh đổi gì, đồng ý với nó, và biết khi nào sẽ ngồi lại để xem có cần đổi không.
Ba mô hình chia ưu tiên sự nghiệp
Jennifer Petriglieri, giảng viên tại trường kinh doanh INSEAD, trong nghiên cứu về các cặp đôi cùng có sự nghiệp và cuốn sách "Couples That Work" năm 2019, mô tả ba cách các cặp đôi thường chia ưu tiên. Có thể dùng làm điểm khởi đầu để bàn với nhau:
| Mô hình | Cách hoạt động | Hợp với | Rủi ro cần để ý |
|---|---|---|---|
| Một chính, một phụ | Sự nghiệp của một người được ưu tiên; người kia sắp xếp công việc quanh đó | Khi chênh lệch về thu nhập hoặc cơ hội rất lớn, hoặc một người không muốn tăng tốc | Người "phụ" có thể dần mất cơ hội và cảm thấy bất công nếu không được chọn tự nguyện |
| Thay phiên | Mỗi giai đoạn vài năm, một người được ưu tiên, sau đó đổi | Khi cả hai đều muốn tiến xa nhưng không thể cùng lúc | Cần giữ lời khi đến lượt đổi; khó khi cơ hội không đến đúng lúc |
| Cả hai cùng chính | Cả hai cùng theo đuổi sự nghiệp; gia đình thuê hỗ trợ hoặc nhờ người thân nhiều hơn | Khi có điều kiện tài chính và hỗ trợ từ gia đình mở rộng | Dễ kiệt sức, ít thời gian cho nhau và cho con |
Không mô hình nào tốt hơn mô hình nào. Quan trọng là cả hai cùng hiểu mình đang ở mô hình nào, chọn nó một cách tự nguyện, và biết khi nào sẽ xem lại.
Nhiều cặp đôi trải qua cả ba mô hình ở những giai đoạn khác nhau của cuộc đời, ví dụ cả hai cùng chính khi chưa có con, thay phiên khi con nhỏ, rồi một chính một phụ khi một người muốn chuyển sang làm bán thời gian gần tuổi nghỉ hưu.
Bàn một quyết định cụ thể: ví dụ lời mời chuyển công tác
Ví dụ giả định: chồng được mời lên vị trí quản lý ở chi nhánh tại một tỉnh khác, trong khi vợ vừa được giao một dự án lớn ở công ty hiện tại. Thay vì tranh luận ai quan trọng hơn, có thể bàn theo các bước:
- Mỗi người viết riêng: cơ hội này có ý nghĩa gì với sự nghiệp của mình trong năm năm tới, và mình mất gì nếu từ chối.
- Mỗi người viết riêng: nếu người kia nhận, sự nghiệp của mình sẽ bị ảnh hưởng thế nào, cụ thể từng việc.
- Ngồi lại, đọc cho nhau nghe, không ngắt lời, không phản bác ở vòng đầu.
- Liệt kê các phương án, kể cả những phương án lưng chừng: nhận nhưng đi về cuối tuần, nhận có thời hạn, thương lượng làm từ xa một phần, từ chối nhưng đặt điều kiện cho lần sau.
- Với từng phương án, ghi rõ ai được gì, ai mất gì, trong bao lâu.
- Chọn một phương án, ghi lại lý do và hẹn ngày xem lại, ví dụ sau một năm.
Quy trình này nghe hơi trịnh trọng cho chuyện gia đình, nhưng nó giúp tránh tình trạng một người quyết định trong lúc vui mừng, người kia đồng ý trong lúc không muốn làm mất vui, rồi tích tụ khó chịu suốt nhiều năm.
Ba lúc dễ xảy ra căng thẳng nhất
Khi có con nhỏ. Thời gian và sức lực giảm mạnh, trong khi cả hai có thể đang ở giai đoạn sự nghiệp quan trọng. Đây là lúc dễ rơi vào mô hình một chính một phụ mà không bàn, thường người phụ là người mẹ. Bàn trước khi con chào đời giúp chọn có chủ đích hơn.
Khi một người có cơ hội lớn bất ngờ. Một lời mời thăng chức, một học bổng, một vị trí ở nước ngoài. Người được mời dễ thấy đó là cơ hội không thể bỏ; người kia dễ thấy mình bị đặt trước sự đã rồi. Quy trình bàn ở mục trên hữu ích nhất trong những lúc này.
Khi một người muốn thay đổi hướng đi. Một người muốn nghỉ việc để học lại, chuyển ngành, khởi nghiệp. Điều này ảnh hưởng thu nhập và thời gian của cả gia đình. Cần bàn về khoản dự phòng, thời gian thử và điều kiện để quay lại nếu không thành.
Còn những lúc cha mẹ hai bên cần chăm sóc. Khi cha mẹ già yếu, việc ai lo chính thường dựa vào khoảng cách, công việc của mỗi người, và cả kỳ vọng của họ hàng. Cũng nên bàn như một quyết định sự nghiệp, vì nó ảnh hưởng thời gian làm việc của người lo chính trong nhiều năm.
Dấu hiệu cách chia đang không công bằng
Cách chia ưu tiên có thể dần lệch đi mà cả hai không cố ý. Những dấu hiệu sau đáng để dừng lại bàn lại:
- Một người luôn là người xin nghỉ khi con ốm, họp phụ huynh, đưa con đi khám, dù lịch của cả hai đều bận như nhau.
- Khi bàn về tương lai, chỉ có kế hoạch sự nghiệp của một người được nói đến cụ thể.
- Một người đã từ chối nhiều cơ hội trong vài năm liền, còn người kia chưa từ chối lần nào.
- Người lùi lại không còn nhắc đến mục tiêu nghề nghiệp của mình nữa, hoặc nhắc với giọng buồn.
- Thời điểm "đổi lượt" đã hẹn trôi qua mà không ai nhắc đến.
- Một người cảm thấy biết ơn, người kia cảm thấy bị coi là đương nhiên.
Nhận ra dấu hiệu không có nghĩa là ai đó có lỗi. Thường đó là kết quả của nhiều quyết định nhỏ hợp lý tại thời điểm đó. Điều cần là một cuộc nói chuyện thẳng thắn và điều chỉnh, trước khi khó chịu tích tụ thành mâu thuẫn lớn.
Những câu nên hỏi nhau mỗi năm một lần
Một buổi nói chuyện mỗi năm, có thể vào dịp cuối năm hay ngày kỷ niệm, giúp cách chia ưu tiên không trôi theo quán tính. Những câu hỏi dưới đây là gợi ý, mỗi người trả lời riêng rồi so với nhau:
- Năm vừa qua, sự nghiệp của mình đi đúng hướng mình muốn chưa? Điều gì làm mình hài lòng nhất, điều gì làm mình tiếc nhất?
- Mình đã phải từ chối cơ hội nào vì gia đình? Mình có thấy ổn với lựa chọn đó không?
- Năm tới, mình muốn tăng tốc, giữ nhịp hay đi chậm lại? Vì sao?
- Có thay đổi lớn nào sắp đến không: con vào lớp một, cha mẹ cần chăm sóc, công ty tái cơ cấu, khoản vay đến hạn?
- Mình cần người kia hỗ trợ cụ thể việc gì trong năm tới?
- Mô hình chia ưu tiên hiện tại có còn hợp không, hay đã đến lúc đổi lượt?
Ghi lại câu trả lời của cả hai, để năm sau mở ra đọc lại. Nhiều cặp đôi thấy rằng chỉ riêng việc đọc lại mình đã nói gì một năm trước cũng giúp hiểu nhau hơn, và giúp giữ lời hứa đổi lượt.
Giữ cho người đang lùi một bước không bị đứt mạch
Người đang ở vai trò phụ trong một giai đoạn cần được hỗ trợ để khi đến lượt, họ còn đủ năng lực và quan hệ để tăng tốc lại. Những việc cụ thể có thể làm: dành cho người đó vài buổi tối mỗi tháng để học, đi sự kiện ngành, gặp gỡ đồng nghiệp cũ; người kia lo việc nhà những buổi đó. Ngân sách gia đình có một khoản cho việc học của người đang lùi.
Người đang lùi cũng nên tự giữ mạch: giữ liên lạc với vài người trong ngành, theo dõi những thay đổi của nghề, nhận những việc nhỏ đúng hướng khi có thể. Đi chậm khác hẳn đứng yên. Nhiều người sau vài năm đi chậm có chủ đích vẫn quay lại tăng tốc tốt, vì họ chưa bao giờ rời hẳn khỏi nghề.
Cuối cùng, ghi nhận sự đóng góp của người lùi lại một cách rõ ràng. Thành công của người được ưu tiên là thành quả chung của cả hai. Nói ra điều đó, trong gia đình và cả với người ngoài, giúp người lùi lại không cảm thấy sự đóng góp của mình là vô hình.
Câu hỏi thường gặp
Thu nhập chênh lệch nhiều thì có nên ưu tiên người thu nhập cao hơn không?
Thu nhập là một yếu tố hợp lý, nhưng không nên là yếu tố duy nhất. Cần tính cả tiềm năng dài hạn, mức độ hài lòng với công việc và rủi ro nếu một người phụ thuộc hoàn toàn vào thu nhập người kia. Chênh lệch hiện tại cũng có thể đổi sau vài năm.
Một người không muốn tăng tốc sự nghiệp thì có cần thay phiên không?
Không cần, nếu đó là mong muốn thật và được nói rõ. Mô hình một chính một phụ vẫn công bằng khi người phụ chọn tự nguyện. Nhưng nên xem lại định kỳ, vì mong muốn có thể thay đổi khi con lớn hoặc khi hoàn cảnh khác đi.
Bàn chuyện sự nghiệp với nhau mà hay cãi nhau thì làm sao?
Tách việc chia sẻ khỏi việc quyết định. Buổi đầu chỉ nghe nhau nói mong muốn, chưa quyết gì. Chọn lúc cả hai không mệt, không có con bên cạnh. Nếu vẫn căng thẳng kéo dài, một chuyên gia tư vấn hôn nhân có thể giúp hai người nghe nhau tốt hơn.
Có nên đi làm khác tỉnh, mỗi người một nơi trong một thời gian không?
Nhiều cặp đôi làm vậy trong một giai đoạn có thời hạn. Điều quan trọng là có thời hạn rõ, có lịch gặp nhau đều đặn, và có kế hoạch cho con nếu đã có con. Nếu không có điểm kết thúc, sống xa nhau dài hạn có thể gây áp lực lớn cho quan hệ.
Người lùi một bước nhiều năm có quay lại tăng tốc được không?
Được, nhất là khi trong thời gian lùi vẫn giữ liên lạc với ngành và cập nhật kỹ năng. Quay lại thường cần một hai năm để lấy lại vị trí. Người kia nên chủ động hỗ trợ trong giai đoạn này, coi đó là lượt đổi đã hẹn.
Có nên để cha mẹ hai bên tham gia quyết định sự nghiệp của hai vợ chồng không?
Nghe ý kiến cha mẹ, nhất là khi cần họ hỗ trợ chăm con, là hợp lý. Nhưng quyết định cuối cùng nên là của hai vợ chồng, vì hai người sống với hậu quả của nó. Thống nhất với nhau trước rồi mới nói chuyện với gia đình giúp tránh bị kéo về hai phía.