Chọn đường chuyên gia hay đường quản lý nên dựa trên loại việc bạn muốn làm mỗi ngày, chứ không dựa trên chức danh hay mức lương ở bậc kế tiếp. Chuyên gia tạo giá trị bằng chính tay nghề của mình trên những vấn đề ngày càng khó. Quản lý tạo giá trị qua người khác: tuyển, giao việc, gỡ vướng, phát triển con người, và chịu trách nhiệm cho kết quả của cả nhóm.
Ở nhiều công ty Việt Nam, lên quản lý vẫn được coi là con đường duy nhất để tăng thu nhập và vị thế, nên nhiều chuyên viên giỏi nhận vị trí trưởng nhóm rồi mới phát hiện mình không thích, thậm chí làm kém hơn hẳn. Bài này so sánh hai đường ở mức ngày làm việc, đưa cách thử trước khi quyết, và cách đàm phán khi công ty chỉ có một đường.
Ngày làm việc thật của hai đường
So sánh dưới đây mô tả xu hướng chung; công ty nhỏ thường trộn hai vai trò nhiều hơn:
| Khía cạnh | Đường chuyên gia | Đường quản lý |
|---|---|---|
| Thời gian trong ngày | Phần lớn cho việc chuyên môn sâu, cần những khối thời gian dài không bị cắt | Phần lớn cho họp, trò chuyện, trả lời câu hỏi, gỡ vướng; lịch bị cắt nhỏ |
| Thành quả được đo bằng | Chất lượng và độ khó của vấn đề mình giải | Kết quả của cả nhóm, sự phát triển của người trong nhóm |
| Niềm vui hay gặp | Giải xong một bài toán khó, làm ra sản phẩm tốt | Thấy người mình kèm lớn lên, nhóm làm được việc mình không làm một mình được |
| Áp lực hay gặp | Phải luôn cập nhật, sợ bị vượt về chuyên môn | Chuyện con người, xung đột, bị kẹp giữa cấp trên và nhóm |
| Phản hồi | Nhanh, gần như ngay khi làm xong | Chậm, có khi vài tháng mới thấy kết quả của một quyết định về người |
| Rủi ro dài hạn | Chuyên môn lỗi thời nếu ngừng học | Mất dần tay nghề chuyên môn; khó quay lại làm chuyên gia sau nhiều năm |
Dòng "phản hồi" thường là thứ khiến người mới lên quản lý khó chịu nhất. Từ chỗ mỗi ngày làm xong một việc và thấy ngay kết quả, họ chuyển sang những ngày đầy cuộc trò chuyện mà cuối ngày không chỉ ra được mình đã "làm" gì. Ai cần cảm giác hoàn thành cụ thể để thấy có ích sẽ thấy đường quản lý khó chịu hơn họ tưởng.
Dấu hiệu cho thấy bạn hợp với đường nào
Hợp đường quản lý nếu… bạn thấy vui khi người khác làm được việc nhờ mình giúp; bạn hay để ý vì sao nhóm làm chậm, ai đang vướng gì; bạn chịu được những cuộc nói chuyện khó mà không né; bạn sẵn sàng để người khác làm một việc theo cách khác mình, miễn ra kết quả.
Hợp đường chuyên gia nếu… bạn thấy giờ làm việc trọn vẹn nhất là lúc chìm vào một vấn đề khó; bạn khó chịu khi bị ngắt nhiều; bạn muốn được biết đến vì cái mình làm hơn là vì số người mình dẫn; bạn thấy mệt sau những ngày toàn họp dù cuộc họp suôn sẻ.
Tín hiệu giả cần cẩn thận. Muốn làm quản lý chỉ vì chán bị sếp hiện tại quản; muốn làm quản lý chỉ vì bậc lương; không muốn làm quản lý chỉ vì sợ nói chuyện khó lần đầu. Những lý do này là có thật nhưng không đủ để chọn hướng cho mười năm.
Một câu hỏi thử. Tưởng tượng năm năm nữa, ở hai phiên bản: một là chuyên gia được cả ngành biết tên, hai là người dẫn một bộ phận hai mươi người. Phiên bản nào làm bạn thấy hào hứng khi nghĩ tới một ngày làm việc bình thường của họ, chứ không chỉ tới danh tiếng của họ?
Thử trước khi quyết
Không cần đợi đến khi được đề nghị lên quản lý mới biết mình có hợp hay không. Có nhiều cách thử với rủi ro thấp:
- Kèm một người mới trong ba tháng: hướng dẫn, góp ý, theo dõi tiến bộ. Đây là phần cốt lõi của công việc quản lý.
- Dẫn một dự án nhỏ có hai ba người tham gia, nơi bạn phải chia việc và theo dõi chứ không tự làm hết.
- Thay sếp điều phối nhóm khi sếp đi công tác hay nghỉ phép một hai tuần.
- Ở chiều ngược lại, nhận một vấn đề chuyên môn khó nhất mà nhóm đang tránh, xem bạn có hứng thú đào sâu nhiều tuần liền hay không.
- Ghi lại cảm giác cuối mỗi ngày trong giai đoạn thử: ngày nào thấy có năng lượng, ngày nào thấy cạn, và lý do.
Sau giai đoạn thử, xem lại ghi chép. Đôi khi kết quả bất ngờ: người tưởng mình hướng nội, không hợp quản lý, lại thấy rất vui khi kèm người; người tưởng mình là "người lãnh đạo bẩm sinh" lại thấy kiệt sức với những cuộc trò chuyện về hiệu suất.
Khi công ty chỉ có đường quản lý
Một số doanh nghiệp lớn đã có thang nghề kép, nghĩa là chuyên gia có thể lên các bậc cao với mức đãi ngộ tương đương quản lý mà không phải quản lý người. Nhưng ở nhiều công ty, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ, bậc lương gắn chặt với số người dưới quyền. Người muốn đi đường chuyên gia ở những nơi này thấy mình chạm trần nhanh.
Có ba cách xử lý. Cách thứ nhất là đàm phán một vai trò chuyên gia không chính thức: đề xuất với sếp một phạm vi chuyên môn rộng hơn, như phụ trách chất lượng kỹ thuật của nhiều nhóm, đi kèm điều chỉnh thu nhập, thay vì nhận một nhóm người. Đề xuất này dễ được nghe hơn khi bạn chỉ ra được giá trị cụ thể của chuyên môn với công ty.
Cách thứ hai là nhận vai trò quản lý nhỏ, giữ một phần việc chuyên môn, và thử trong một thời hạn rõ ràng. Cách thứ ba là chuyển sang môi trường trân trọng chuyên gia hơn, như công ty có quy mô kỹ thuật lớn, công ty tư vấn, hoặc làm độc lập. Muốn biết những vị trí chuyên gia cấp cao trong ngành mình đang được tuyển ở đâu và đòi gì, có thể xem các tin tuyển dụng trên mangvieclam.com để ước lượng.
Những hiểu lầm hay gặp về hai đường
"Làm chuyên gia là không có tiếng nói." Chuyên gia cấp cao thường có tiếng nói rất lớn trong các quyết định kỹ thuật, chọn công nghệ, chọn nhà cung cấp, thiết kế quy trình. Họ ảnh hưởng bằng chuyên môn và uy tín thay vì bằng quyền giao việc. Ở nhiều tổ chức, ý kiến của một chuyên gia được tin cậy có thể nặng hơn ý kiến của một trưởng phòng mới.
"Quản lý giỏi thì phải từng là người làm chuyên môn giỏi nhất." Hiểu chuyên môn giúp quản lý được người làm chuyên môn tôn trọng và đánh giá đúng việc. Nhưng người giỏi chuyên môn nhất nhóm chưa chắc là người quản lý tốt nhất; đôi khi chính vì quá giỏi nên họ khó chịu đựng cách làm chậm hơn của người khác và hay giành việc về làm.
"Lên quản lý rồi thì không cần học chuyên môn nữa." Quản lý cấp nhóm vẫn cần hiểu chuyên môn đủ để đánh giá chất lượng, ước lượng thời gian và bảo vệ nhóm trước những yêu cầu không thực tế. Bỏ hẳn việc cập nhật chuyên môn khiến quản lý dần mất khả năng phán đoán.
"Chọn rồi là cố định." Như phần dưới sẽ bàn, hai đường có thể đi lại được, dù không đối xứng. Coi quyết định này là một ván cược vài năm, có hạn xem lại, giúp bớt áp lực phải chọn đúng tuyệt đối.
Nói chuyện với sếp về lựa chọn của mình
Sếp thường không đoán được bạn muốn đi đường nào. Nhiều người giỏi được đề nghị lên quản lý chỉ vì sếp mặc định đó là phần thưởng xứng đáng. Nói rõ mong muốn từ sớm, trong buổi trò chuyện định kỳ hay buổi đánh giá cuối năm, giúp tránh cảnh phải từ chối một lời đề nghị đã được chuẩn bị kỹ.
Cách nói nên đi từ đóng góp chứ không từ sở thích cá nhân. Ví dụ: "Em thấy mình đóng góp nhiều nhất khi giải những vấn đề kỹ thuật khó của cả bộ phận. Trong hai năm tới, em muốn đi sâu theo hướng đó. Nếu có cách nào để em nhận phạm vi lớn hơn về chuyên môn mà không phải quản lý trực tiếp nhóm, em rất muốn bàn." Nếu nghiêng về quản lý, câu mở lời có thể là: "Em muốn thử vai trò dẫn dắt; nếu có dự án nhỏ cần người điều phối, anh chị cân nhắc giúp em."
Sau buổi nói chuyện, nên để ý phản hồi bằng hành động chứ không chỉ bằng lời. Nếu sau vài tháng việc được giao vẫn y như cũ, có thể công ty chưa có chỗ cho hướng bạn chọn, và đó là thông tin cần đưa vào lần rà soát sự nghiệp kế tiếp.
Quyết định này có đổi lại được không
Có, nhưng không đối xứng. Từ chuyên gia sang quản lý tương đối dễ ở bất kỳ thời điểm nào, miễn là bạn chịu học lại. Từ quản lý quay về chuyên gia khó hơn khi đã nhiều năm xa việc chuyên môn, vì kỹ năng tay nghề mai một và ngành đã đi tiếp. Tuy vậy, sau một hai năm làm quản lý mà quay lại vẫn khá dễ, và nhiều người quay lại với hiểu biết sâu hơn về cách tổ chức vận hành.
Ở một số ngành, nhất là công nghệ, người ta nói tới kiểu đi "con lắc": làm chuyên gia vài năm, làm quản lý vài năm, rồi quay lại chuyên gia ở cấp cao hơn. Cách này giúp người đó hiểu cả hai phía, và thường trở thành người rất có giá trị ở các vai trò như kiến trúc sư hệ thống hay trưởng nhóm kỹ thuật. Điều cần tránh là mất hẳn chuyên môn mà cũng không thật sự giỏi quản lý, kẹt ở giữa.
Vì vậy, nếu đang nghiêng về quản lý mà chưa chắc, cách an toàn là giữ một phần nhỏ việc chuyên môn trong hai năm đầu, đủ để không mất tay nghề, rồi mới quyết định có bỏ hẳn hay không.
Câu hỏi thường gặp
Lên quản lý có luôn được trả nhiều hơn chuyên gia không?
Ở nhiều công ty có, nhất là nơi chưa có thang nghề cho chuyên gia. Nhưng ở những ngành cần chuyên môn sâu, chuyên gia giỏi có thể được trả ngang hoặc hơn quản lý cấp trung. Nên tìm hiểu cụ thể ở ngành và công ty của mình, đừng mặc định.
Từ chối lời đề nghị lên quản lý có ảnh hưởng sự nghiệp không?
Có thể, nếu từ chối mà không đưa ra hướng thay thế. Khi từ chối, nên nói rõ bạn muốn đóng góp theo cách nào khác, như nhận phạm vi chuyên môn rộng hơn. Nói như vậy cho thấy bạn có định hướng, không phải đang né trách nhiệm.
Người hướng nội có làm quản lý được không?
Được. Nhiều phần cốt lõi của quản lý như lắng nghe, nói chuyện một-một, suy nghĩ kỹ trước khi quyết lại hợp với người hướng nội. Điều khó hơn với họ có thể là năng lượng tiêu hao vì gặp gỡ nhiều, và cần lịch làm việc có khoảng trống để hồi lại.
Đã làm quản lý ba năm, muốn quay về chuyên môn có muộn không?
Chưa muộn, nhưng cần thời gian học lại phần chuyên môn đã thay đổi. Hãy bắt đầu bằng việc nhận lại một phần việc chuyên môn trong vai trò hiện tại, rồi nói với sếp về mong muốn chuyển. Kinh nghiệm quản lý sẽ là lợi thế khi bạn làm chuyên gia cấp cao.
Có trắc nghiệm nào cho biết mình hợp quản lý hay chuyên gia không?
Có những công cụ như mô hình neo nghề nghiệp của Edgar Schein, trong đó năng lực quản lý chung và năng lực chuyên môn là hai neo khác nhau. Chúng giúp gợi ý, nhưng thử thật trong công việc vẫn cho câu trả lời chắc hơn.