Quanh tuổi 30, sau sáu đến tám năm đi làm, nhiều người nhận ra mình biết làm khá nhiều việc nhưng chưa được biết đến vì một việc nào. Đây là giai đoạn hợp lý để chọn một hướng đi sâu: một mảng chuyên môn, một loại khách hàng hay một loại vấn đề mà bạn muốn trở thành người được tìm đến. Chọn không có nghĩa đóng hết các cửa khác, mà là quyết định đầu tư phần lớn sức học vào một chỗ.
Tuổi 30 cũng là lúc nhiều việc khác đến cùng lúc: gia đình, con nhỏ, nhà cửa, cha mẹ bắt đầu cần chăm sóc. Vì vậy lựa chọn sự nghiệp ở tuổi này khó tách khỏi cuộc sống. Bài này giúp bạn nhìn lại vốn sự nghiệp đã có, chọn hướng đi sâu bằng thử nghiệm nhỏ thay vì đoán, và cân nhắc cùng những ràng buộc thật. Câu hỏi đổi hẳn sang ngành khác ở tuổi này là một chủ đề riêng, bài chỉ nhắc khi cần.
Vì sao "biết nhiều thứ" bắt đầu kém giá trị quanh tuổi 30
Những năm đầu, người làm được nhiều việc được quý: nhóm thiếu ai thì đỡ phần đó, việc gì cũng xoay được. Nhưng khi đã có sáu, bảy năm kinh nghiệm, thị trường bắt đầu trả tiền theo cách khác. Nhà tuyển dụng tìm người cho một vấn đề cụ thể: người hiểu sâu về thuế cho doanh nghiệp xuất khẩu, người đã triển khai hệ thống quản lý kho cho chuỗi bán lẻ, người biết vận hành nhóm bán hàng doanh nghiệp. Người "làm được mọi thứ ở mức khá" khó cạnh tranh với người "làm một thứ ở mức rất tốt".
Quanh tuổi 30 cũng là lúc con đường của những người cùng lứa bắt đầu tách xa nhau. Hai người cùng ra trường, cùng vào nghề, sau bảy năm có thể chênh nhau rất nhiều về mức độ được tin cậy, dù số năm kinh nghiệm như nhau. Khác biệt thường không đến từ tài năng mà từ chỗ một người đã dồn sức vào một mảng đủ lâu để trở thành người được hỏi ý kiến, còn người kia vẫn rải đều sức cho mọi việc được giao. Từ tuổi 30, những năm dồn sức bắt đầu cộng dồn rõ rệt, và khoảng cách đó thường nới rộng thêm chứ ít khi tự thu hẹp.
Ở tuổi 30, câu hỏi thực tế là: trong những gì mình đã làm, phần nào đang trở thành kỹ năng hiếm, và mình có muốn đầu tư tiếp vào đó không. Nếu không trả lời được, đó là dấu hiệu bạn cần chọn.
Nhìn lại vốn sự nghiệp đã có bằng bảng bốn cột
Trước khi chọn hướng mới, hãy liệt kê những gì mình đang có. Dưới đây là ví dụ giả định của một người làm marketing bảy năm:
| Kỹ năng hoặc kinh nghiệm | Mức độ (mới biết / làm được / được hỏi ý kiến) | Thị trường cần không | Mình có muốn làm tiếp |
|---|---|---|---|
| Chạy quảng cáo trực tuyến | Làm được | Cần nhiều, nhưng nhiều người làm | Trung bình |
| Nghiên cứu khách hàng doanh nghiệp | Được hỏi ý kiến | Cần, ít người làm tốt | Có |
| Viết nội dung chuyên ngành kỹ thuật | Làm được | Cần trong một số ngành | Có |
| Quản lý nhóm ba người | Mới biết | Cần | Chưa chắc |
| Tổ chức sự kiện | Làm được | Cần theo mùa | Không |
Dòng nào vừa "được hỏi ý kiến", vừa "ít người làm tốt", vừa "muốn làm tiếp" là ứng viên mạnh cho hướng đi sâu. Trong ví dụ trên, nghiên cứu khách hàng doanh nghiệp kết hợp viết nội dung chuyên ngành có thể thành một hướng: marketing cho doanh nghiệp bán cho doanh nghiệp trong ngành kỹ thuật.
Hãy nhờ một hai đồng nghiệp tin cậy đọc bảng của bạn. Người ngoài thường nhìn ra điểm mạnh mà bạn coi là bình thường.
Ba kiểu đi sâu thường gặp
Đi sâu theo chuyên môn. Trở thành người giỏi nhất nhóm về một mảng kỹ thuật: kiểm toán công nghệ thông tin, thiết kế trải nghiệm cho ứng dụng tài chính, pháp chế về sở hữu trí tuệ. Hợp với người thích giải bài toán khó và chịu được việc học liên tục để không lạc hậu.
Đi sâu theo ngành hoặc loại khách hàng. Giữ kỹ năng chung nhưng chọn một ngành để hiểu thật kỹ: kế toán cho doanh nghiệp xây dựng, bán hàng cho bệnh viện, nhân sự cho nhà máy. Hiểu ngành là thứ khó học nhanh, nên đây thường là cách tạo khác biệt với người cùng nghề.
Đi sâu theo loại vấn đề. Trở thành người được gọi khi có một loại tình huống: dựng mới một bộ phận, xử lý giai đoạn chuyển đổi hệ thống, cứu một dự án đang trễ. Hợp với người thích thay đổi, nhưng cần có một câu chuyện nhất quán để người khác nhớ.
Còn mô hình chữ T. Cách nói phổ biến về người có một trục sâu và một lớp hiểu biết rộng. Đi sâu không có nghĩa bỏ hết phần rộng, mà là để phần rộng phục vụ phần sâu. Người làm tài chính hiểu thêm về vận hành nhà máy sẽ phân tích chi phí tốt hơn người chỉ biết số.
Chọn bằng thử nghiệm nhỏ thay vì đoán
Herminia Ibarra, trong cuốn "Working Identity" năm 2003, cho rằng người đi làm thường tìm ra hướng mới bằng cách làm thử rồi điều chỉnh, hơn là ngồi suy nghĩ cho ra đáp án rồi mới làm. Áp dụng vào việc chọn hướng đi sâu ở tuổi 30:
- Chọn hai hướng ứng viên từ bảng vốn sự nghiệp, không quá ba.
- Với mỗi hướng, tìm một việc thử nhỏ trong công việc hiện tại: xin nhận một dự án liên quan, đề xuất làm một báo cáo chuyên đề, nhận hỗ trợ một nhóm khác trong hai tháng.
- Nói chuyện với hai ba người đang làm sâu ở hướng đó: một ngày làm việc của họ ra sao, họ mất bao lâu để được công nhận, điều gì họ ước biết sớm hơn.
- Sau mỗi thử nghiệm, ghi lại: mình có hứng thú hơn hay kém đi, mình học nhanh hay chậm, người khác phản hồi thế nào.
- Sau sáu đến chín tháng, chọn một hướng để đầu tư chính trong hai đến ba năm tới. Hướng còn lại có thể giữ ở mức theo dõi.
Cách này chậm hơn một quyết định đột ngột, nhưng rủi ro thấp hơn nhiều, và bạn vẫn giữ được công việc hiện tại trong lúc thử. Nếu cả hai thử nghiệm đều không hợp, đó cũng là thông tin quý: có thể vấn đề không phải mảng chuyên môn, mà là môi trường hay ngành.
Những sai lầm hay gặp khi chọn hướng ở tuổi 30
Chọn hướng đi sâu là quyết định lớn, và có vài kiểu sai lặp đi lặp lại. Nhận ra sớm giúp bạn tiết kiệm vài năm:
- Chọn theo trào lưu. Một mảng đang được nói nhiều trên mạng chưa chắc hợp với nền của bạn. Hướng tốt nhất thường nối tiếp những gì bạn đã có, không phải bắt đầu lại từ số không.
- Chọn theo mức lương nghe kể. Con số người khác kể thường là trường hợp tốt nhất, và thường không nói bao lâu mới đạt được. Hãy hỏi về đường đi, không chỉ về điểm đến.
- Chọn mà không hỏi người trong nghề. Hình dung từ bên ngoài và một ngày làm việc thật khác nhau nhiều. Hai ba cuộc nói chuyện có thể tiết kiệm cho bạn cả năm thử sai.
- Chọn rồi không nói với ai. Quản lý không biết bạn muốn đi hướng nào thì không thể giao việc đúng hướng. Hãy nói trong buổi đánh giá hoặc buổi trao đổi một một.
- Đổi hướng liên tục mỗi năm. Đi sâu cần thời gian tích luỹ, thường vài năm mới thấy rõ. Thử nghiệm thì nên nhanh, còn khi đã chọn thì nên cho nó đủ thời gian.
Không có lựa chọn nào hoàn toàn chắc chắn. Mục tiêu là một quyết định đủ tốt với thông tin hiện có, và sẵn sàng điều chỉnh khi có thông tin mới.
Khi sự nghiệp và gia đình cùng cần bạn
Nhiều người ở tuổi 30 có con nhỏ, vừa vay mua nhà hoặc đang lo cho cha mẹ. Lời khuyên "dồn sức đi sâu" nghe đơn giản nhưng khó làm khi buổi tối đã kín. Cách thực tế hơn là chấp nhận rằng có những năm sự nghiệp đi chậm, và chọn đi sâu ngay trong công việc hiện tại thay vì đặt thêm giờ học ngoài giờ. Một dự án đúng hướng trong giờ làm có giá trị hơn một khoá học buổi tối bỏ dở giữa chừng.
Nói chuyện với người bạn đời về kế hoạch hai ba năm của mỗi người cũng là việc nên làm sớm. Khi cả hai cùng muốn tăng tốc một lúc, áp lực dồn lên gia đình. Khi đã thống nhất ai ưu tiên giai đoạn nào, quyết định nhận một vị trí mới hay theo một khoá học sẽ bớt căng thẳng.
Cũng nên thận trọng với cảm giác "tuổi 30 rồi mà chưa có gì". Đó là cảm giác phổ biến, thường đến từ việc so sánh với những phiên bản đã được chọn lọc của người khác trên mạng xã hội. Thước đo hữu ích hơn là: so với chính mình ba năm trước, mình có đang hiểu sâu hơn một mảng nào không.
Đọc thị trường trước khi cam kết
Một hướng đi sâu chỉ có giá trị khi có người cần. Trước khi đầu tư hai ba năm, hãy kiểm vài điều. Thứ nhất, có bao nhiêu vị trí tuyển người với chuyên môn đó, ở những loại công ty nào, khu vực nào. Thứ hai, những người đang giỏi ở mảng đó đến từ đâu, họ đi con đường nào. Thứ ba, mảng này có đang bị công nghệ thay đổi nhanh không, và thay đổi đó làm nó cần người hơn hay ít người hơn.
Cách đọc đơn giản nhất là xem mô tả công việc của các vị trí cao hơn mình hai bậc trong hướng đó: họ yêu cầu kinh nghiệm gì, công cụ gì, chứng chỉ gì. Lặp lại việc này mỗi quý sẽ cho bạn cảm giác khá rõ về thị trường. Có thể tham khảo mangvieclam.com để xem các vị trí đang tuyển theo ngành và khu vực, bên cạnh hỏi trực tiếp người trong nghề.
Nếu đọc thị trường thấy hướng mình thích có rất ít nhu cầu ở Việt Nam, đó không hẳn là lý do bỏ. Có thể kết hợp với một hướng có nhu cầu hơn, hoặc chấp nhận rằng hướng này sẽ là một nhánh phụ chứ không phải nghề chính.
Câu hỏi thường gặp
Ba mươi tuổi có quá muộn để chọn chuyên môn mới không?
Không. Ở tuổi 30, phần lớn người đi làm còn hơn ba mươi năm làm việc phía trước. Chọn hướng đi sâu lúc này là đúng thời điểm, vì bạn đã có đủ trải nghiệm để biết mình làm tốt gì. Điều cần tránh là chờ đợi một lựa chọn hoàn hảo mà không thử gì cả.
Đi sâu vào một mảng có làm mình khó tìm việc hơn khi thị trường thay đổi không?
Có rủi ro đó nếu mảng quá hẹp và bạn bỏ hẳn phần hiểu biết rộng. Cách giảm rủi ro là giữ mô hình chữ T: trục sâu cộng nền rộng, và theo dõi thị trường đều đặn. Nhiều chuyên môn sâu cũng chuyển được sang ngành gần khi cần.
Nên chọn hướng chuyên gia hay hướng quản lý ở tuổi 30?
Đó là một quyết định riêng và quan trọng. Nhiều người thử làm trưởng nhóm nhỏ trước khi quyết định. Đi sâu chuyên môn không loại trừ quản lý sau này, vì quản lý giỏi thường có nền chuyên môn vững. Hãy thử một vai trò dẫn dắt nhỏ để biết mình có thích không.
Chưa biết mình thích gì thì có nên đổi công ty để thử không?
Đổi công ty là thử nghiệm tốn kém. Trước khi đổi, hãy thử nhận dự án khác trong công ty hiện tại, hỗ trợ một nhóm khác hoặc làm một việc nhỏ ngoài giờ trong mảng mình tò mò. Khi đã có thông tin từ thử nghiệm nhỏ, quyết định đổi công ty sẽ chắc chắn hơn.
Có cần học thêm bằng cấp để đi sâu không?
Tuỳ hướng. Một số mảng như kiểm toán, tài chính, quản lý dự án có chứng chỉ được nhà tuyển dụng coi trọng. Nhiều mảng khác cần kinh nghiệm dự án hơn bằng cấp. Hãy đọc mô tả công việc của vị trí cao hơn hai bậc và hỏi người trong nghề trước khi đăng ký học.
Làm sao để người khác biết mình đang đi sâu một mảng?
Bắt đầu từ trong công ty: nhận những việc thuộc mảng đó, chia sẻ những gì mình học được với nhóm, sẵn sàng giúp khi có người hỏi. Dần dần người ta sẽ nghĩ đến bạn khi có vấn đề liên quan. Ra ngoài công ty có thể tham gia hội nghề hoặc viết chia sẻ chuyên môn, miễn không lộ thông tin nội bộ.