Trước khi rời công ty để khởi nghiệp, điều cần biết không phải là bạn giỏi đến đâu ở chuyên môn, mà là bạn đã chứng minh được những năng lực nào khi không có tổ chức đỡ phía sau: tự bán được hàng, tự giữ được dòng tiền, tự quyết khi thiếu thông tin, và chịu được nhiều tháng không có lương. Ở công ty, rất nhiều năng lực của bạn thật ra là năng lực của cả hệ thống: thương hiệu mở cửa giúp bạn, phòng kế toán lo tiền, sếp chịu phần quyết định khó.
Bài này đưa ra sáu nhóm câu hỏi tự đánh giá, mỗi nhóm kèm cách lấy bằng chứng từ việc đã làm chứ không từ cảm giác. Mục tiêu không phải để chấm mình đủ hay không đủ "tố chất", mà để biết chỗ nào còn trống và lấp nó trước, khi vẫn còn lương. Năng lực chọn nghề, hiểu bản thân khi còn đi học là chủ đề khác; ở đây là người đã đi làm nhiều năm đang tính rời đi.
Vì sao người giỏi ở công ty vẫn hay đánh giá sai mình
Có ba lý do khá phổ biến. Thứ nhất là nhầm năng lực cá nhân với năng lực tổ chức. Một trưởng phòng kinh doanh ký được hợp đồng lớn nhờ kỹ năng của mình, nhưng cũng nhờ khách đã tin thương hiệu công ty, nhờ bộ phận pháp chế soạn hợp đồng, nhờ chính sách giá có sẵn. Khi tự làm, phần do tổ chức gánh biến mất.
Thứ hai là chỉ thấy phần mình đã quen. Người làm chuyên môn lâu năm thường mạnh một mảng rất sâu, và đánh giá các mảng khác theo kiểu "chắc cũng không khó". Kế toán, tuyển người, đàm phán với chủ nhà, xử lý khách khó tính đều có vẻ đơn giản khi nhìn từ bên ngoài.
Thứ ba là tự đánh giá bằng cảm nhận. Câu hỏi "mình có giỏi bán hàng không" gần như ai cũng trả lời theo tâm trạng hôm đó. Câu hỏi "trong hai năm qua mình đã tự tìm và chốt bao nhiêu khách, không qua kênh công ty" mới cho ra câu trả lời đáng tin. Vì vậy mỗi nhóm dưới đây đi kèm một câu hỏi bằng chứng: việc cụ thể bạn đã làm, kết quả đo được, người có thể xác nhận.
Bảng tự hỏi sáu nhóm năng lực
Với mỗi nhóm, ghi ra ít nhất một việc cụ thể đã làm. Ô nào không viết được ví dụ thật, đánh dấu là "chưa có bằng chứng" — không phải là "yếu":
| Nhóm năng lực | Câu hỏi bằng chứng | Ví dụ bằng chứng đủ dùng |
|---|---|---|
| Tìm và giữ khách | Bạn đã tự tìm, thuyết phục và giữ được khách nào mà không nhờ tên công ty? | Khách của nghề tay trái, dự án nhận riêng, khách quay lại lần hai |
| Giữ tiền và đọc số | Bạn đã từng chịu trách nhiệm một khoản ngân sách, dòng tiền hay lãi lỗ thật chưa? | Quản lý ngân sách phòng, tự hạch toán một dự án nhỏ, sổ sách gia đình chi tiết |
| Làm ra sản phẩm, dịch vụ trọn vẹn | Bạn đã từng tự làm một việc từ đầu đến khi giao cho khách, không có người khác lo phần còn lại? | Một dự án tự làm trọn, một sản phẩm nhỏ đã bán |
| Quyết định khi thiếu thông tin | Lần gần nhất bạn phải quyết một việc quan trọng mà không ai duyệt hộ là khi nào, kết quả ra sao? | Xử lý sự cố khi sếp vắng, chọn nhà cung cấp, dừng một dự án |
| Dẫn dắt và thuê người | Bạn đã từng tuyển, giao việc, cho nghỉ một người chưa? | Quản lý nhóm, thuê cộng tác viên, xử lý người làm không đạt |
| Sức bền tài chính và tinh thần | Bạn và gia đình chịu được bao nhiêu tháng thu nhập thấp hoặc bằng không? | Quỹ dự phòng tính bằng tháng chi tiêu, sự đồng ý của người cùng gánh chi tiêu |
Bảng này không có điểm số. Nhiều người khởi nghiệp khi còn ba bốn ô trống, nhưng họ biết ô nào trống và đã có kế hoạch: tìm người đồng hành bù vào, thuê ngoài, hoặc học bằng cách làm thử. Rủi ro lớn là những ô trống mà bạn tưởng đã đầy.
Đọc kỹ hai nhóm hay bị đánh giá cao quá mức
Tìm và giữ khách. Người làm kỹ thuật, thiết kế, tư vấn thường tin rằng sản phẩm tốt sẽ tự có khách. Thực tế, giai đoạn đầu gần như mọi khách đều đến từ việc chủ động gọi, gặp, theo đuổi và chịu bị từ chối nhiều lần. Một phép thử rẻ là trước khi nghỉ việc, thử bán dịch vụ hoặc sản phẩm của mình cho mười người lạ, không phải bạn bè. Số người trả tiền, và cảm giác của bạn sau mười lần bị từ chối, nói nhiều hơn mọi bài trắc nghiệm.
Giữ tiền và đọc số. Ở công ty, khoản lương về đều đặn che mất câu hỏi khó nhất của làm riêng: tiền vào lúc nào, tiền ra lúc nào. Một doanh nghiệp nhỏ có thể có lãi trên giấy mà vẫn thiếu tiền trả nhà cung cấp vì khách trả chậm. Nếu bạn chưa từng tự lập một bảng dòng tiền theo tháng cho bất kỳ việc gì, đó là ô đáng lấp trước tiên. Không cần thành kế toán; cần đọc được ba con số: còn bao nhiêu tiền, mỗi tháng tiêu bao nhiêu, bao lâu nữa thì hết.
Một nhóm hay bị đánh giá thấp quá mức. Ngược lại, khả năng tổ chức công việc, viết rõ ràng, làm việc với nhiều bên mà người đi làm văn phòng tích luỹ được thường bị coi nhẹ, trong khi đó lại là thứ giúp một công ty nhỏ không rơi vào hỗn loạn. Ghi chúng vào bảng như những điểm mạnh thật.
Lấy bằng chứng khi đang còn đi làm
Ô trống trong bảng không cần lấp bằng cách nghỉ việc. Phần lớn có thể thử trong sáu đến mười hai tháng, với rủi ro nhỏ:
- Xin tham gia việc ngoài chuyên môn ở chính công ty: ngồi cùng nhóm kinh doanh trong một đợt chào hàng, nhận làm đầu mối một dự án có ngân sách riêng, hỗ trợ tuyển người cho phòng.
- Làm một dự án nhỏ có tiền thật bên ngoài, trong phạm vi hợp đồng lao động cho phép: một khách, một sản phẩm, một lần giao. Ghi chép từ khâu tìm khách đến khâu nhận tiền.
- Lập bảng dòng tiền cho chi tiêu gia đình trong ba tháng, ghi theo ngày tiền vào và ra. Đây là bài tập đọc số rẻ nhất.
- Xin nhận xét thẳng từ hai người đã làm việc lâu với bạn: "Nếu mình tự mở công ty, theo anh chị mình sẽ vấp ở đâu?" — rồi chỉ nghe, không cãi.
- Nói chuyện với vài người đã từng rời công ty để tự làm, hỏi họ đã thiếu năng lực nào nhiều nhất trong năm đầu, so với bảng của bạn.
Sau mỗi phép thử, quay lại bảng và cập nhật ô tương ứng. Mục tiêu là đến ngày nộp đơn nghỉ, mỗi ô hoặc đã có bằng chứng, hoặc đã có người, có cách bù vào.
Sức bền: phần năng lực không nằm trong CV
Năng lực khó tự đánh giá nhất là chịu đựng một thời gian dài không chắc chắn. Ở công ty, thất bại của một dự án thường được chia cho nhiều người và vẫn có lương cuối tháng. Khi tự làm, có những tháng không có khách, khoản tiền tiết kiệm giảm dần và không có ai để hỏi "mình làm vậy có đúng không".
Có vài câu hỏi giúp bạn ước lượng thật hơn. Lần gần nhất bạn theo đuổi một việc khó trong nhiều tháng mà không thấy kết quả là khi nào, và bạn đã làm gì? Khi bị từ chối liên tiếp, bạn thường mất bao lâu để quay lại? Người cùng gánh chi tiêu trong gia đình đã thật sự đồng ý chưa, hay chỉ mới "không phản đối"?
Phần tiền cũng cần được tính bằng con số. Ví dụ giả định: chi tiêu cố định của gia đình là 18 triệu đồng mỗi tháng, quỹ dự phòng hiện có 200 triệu, nghĩa là khoảng 11 tháng nếu không có thu nhập. Nếu kế hoạch kinh doanh cần ít nhất 12–18 tháng mới có thu nhập ổn định, bạn đang đặt cả gia đình vào thế phải thành công sớm hơn dự kiến. Con số này không bảo bạn đừng làm, nó bảo bạn kéo dài thời gian chuẩn bị, tìm thu nhập giữ chân hoặc thu nhỏ kế hoạch ban đầu.
Dùng kết quả tự đánh giá như thế nào
Bảng tự hỏi chỉ có giá trị khi nó dẫn tới quyết định. Một vài cách đọc kết quả:
- Nhiều ô có bằng chứng, sức bền tốt: bạn có thể đặt mốc rời đi cụ thể và tập trung vào kế hoạch chuyển tiếp.
- Chuyên môn mạnh, trống phần khách và tiền: cân nhắc tìm người đồng hành mạnh đúng hai mảng đó, hoặc bắt đầu bằng làm tự do để luyện tìm khách trước khi dựng công ty.
- Trống phần dẫn dắt người: chọn mô hình ban đầu nhỏ, một mình hoặc vài cộng tác viên, chưa vội thuê nhân viên toàn thời gian.
- Sức bền tài chính yếu: chưa phải lúc nghỉ; dời mốc, tăng quỹ dự phòng, thử thêm khi còn lương.
- Nhiều ô trống mà vẫn rất muốn làm: chuyển sang một vị trí ở công ty khác giúp lấp đúng các ô đó trong hai ba năm, coi đó là một bước của kế hoạch khởi nghiệp chứ không phải bỏ cuộc.
Hỏi thẳng về động cơ trước khi hỏi về năng lực
Bạn đang chạy về phía cái gì, hay chạy khỏi cái gì? Nhiều quyết định khởi nghiệp thật ra là quyết định rời một người sếp khó chịu, một công việc nhàm hay một lần bị bỏ qua khi xét lên cấp. Những lý do đó có thật, nhưng chúng có thể giải quyết bằng cách đổi công ty. Nếu bỏ đi được lý do "chạy khỏi" mà vẫn muốn tự làm, động cơ của bạn vững hơn.
Bạn muốn làm chủ hay muốn tự do giờ giấc? Hai thứ này hay bị nhầm. Chủ một doanh nghiệp nhỏ thường làm nhiều giờ hơn nhân viên, và giờ giấc phụ thuộc khách, nhà cung cấp, người làm. Nếu điều bạn thật sự muốn là kiểm soát lịch, làm tự do hoặc một vị trí làm từ xa có khi hợp hơn.
Bạn chịu được việc không ai công nhận trong bao lâu? Ở công ty có đánh giá cuối năm, có lời khen của sếp, có chức danh. Khi tự làm, có thể nhiều tháng không ai nói bạn làm đúng hay sai. Người cần được ghi nhận thường xuyên nên tính trước nguồn phản hồi khác: người đồng hành, nhóm nghề nghiệp, một người cố vấn.
Câu hỏi thường gặp
Không có kinh nghiệm bán hàng thì có nên khởi nghiệp không?
Vẫn có thể, nhưng cần một cách bù cụ thể: người đồng sáng lập giỏi bán, hoặc một giai đoạn tự bán thử khi còn đi làm để học. Gần như mọi doanh nghiệp nhỏ đều sống nhờ khả năng tìm khách trong năm đầu, nên đây là ô không nên để trống khi nộp đơn nghỉ.
Có bài trắc nghiệm nào đo được tố chất khởi nghiệp không?
Có nhiều bảng hỏi về tính cách và xu hướng chấp nhận rủi ro, nhưng chúng chỉ mô tả thiên hướng, không dự đoán được thành bại. Bằng chứng từ việc đã làm, như số khách tự tìm được hay một dự án tự lo trọn, đáng tin hơn nhiều so với một điểm số tính cách.
Nên nhờ ai nhận xét năng lực của mình cho khách quan?
Chọn người đã làm việc với bạn đủ lâu để thấy bạn lúc khó, như sếp cũ, đồng nghiệp từng cùng dự án căng thẳng, hoặc khách hàng lâu năm. Hỏi câu cụ thể về chỗ bạn sẽ vấp, không hỏi "anh chị thấy em có làm được không" vì câu đó thường chỉ nhận về lời động viên.
Đánh giá xong thấy còn nhiều chỗ yếu thì có nên bỏ ý định?
Không nhất thiết. Chỗ yếu là danh sách việc cần làm, không phải bản án. Bạn có thể lấp bằng cách làm thử khi còn lương, tìm người đồng hành bù vào, hoặc chuyển sang một vị trí giúp học đúng mảng còn thiếu trước khi rời đi.
Quỹ dự phòng bao nhiêu tháng thì được coi là đủ để nghỉ việc khởi nghiệp?
Không có con số chuẩn cho mọi người. Cách tính hợp lý là lấy chi tiêu cố định của gia đình nhân với số tháng mà kế hoạch cần để có thu nhập ổn định, rồi cộng thêm một khoảng đệm vì kế hoạch thường chậm hơn dự tính. Số tháng do mô hình kinh doanh và hoàn cảnh từng nhà quyết định.
Bao lâu thì nên làm lại bảng tự đánh giá này?
Nên làm lại sau mỗi phép thử lớn và ít nhất ba tháng một lần trong giai đoạn chuẩn bị. Mỗi lần cập nhật, so với bản trước để thấy ô nào đã có thêm bằng chứng, ô nào vẫn trống, từ đó chỉnh mốc rời công ty cho thực tế.