Một nghề tay trái đáng giữ là nghề phục vụ đúng một mục đích bạn đã chọn trước: thêm một khoản thu nhập ổn định, thử một hướng đi mới trước khi quyết định lớn, hoặc tích thêm kỹ năng và uy tín cho chính sự nghiệp đang có. Nghề tay trái hỏng thường không phải vì chọn sai việc, mà vì một việc bị bắt gánh cả ba mục đích cùng lúc, ăn hết buổi tối và cuối tuần, rồi kéo tụt chất lượng công việc chính.
Bài này không liệt kê "mười việc làm thêm dễ kiếm" mà đưa ra cách chọn: xác định mục đích, đo quỹ giờ thật, tránh va chạm với hợp đồng lao động đang ký, đặt mốc rà soát sau sáu tháng để quyết định giữ, bỏ hay nâng lên. Mọi con số tiền trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính.
Ba mục đích của nghề tay trái và cách đo mỗi loại
Trước khi nhận việc đầu tiên, viết ra một câu: "Nghề tay trái này để làm gì?". Câu trả lời quyết định bạn chọn việc nào và đo thành công bằng gì. Ba mục đích phổ biến khác nhau khá xa:
| Mục đích | Việc thường hợp | Đo bằng gì | Dấu hiệu đang lạc hướng |
|---|---|---|---|
| Thêm thu nhập đều | Việc lặp lại, quy trình rõ: dạy kèm, dịch, làm sổ sách cho hộ kinh doanh, nhận đơn thiết kế theo mẫu | Thu nhập ròng mỗi giờ sau khi trừ chi phí và thời gian đi lại | Thu nhập bấp bênh, mỗi tháng phải đi tìm khách lại từ đầu |
| Thử hướng nghề mới | Dự án nhỏ trong lĩnh vực định chuyển sang, làm cộng tác cho người đang làm nghề đó | Bạn học được gì về công việc thật, có còn muốn làm sau ba tháng không | Chỉ làm phần dễ, né phần khó của nghề, nên chưa biết thật |
| Xây vốn sự nghiệp | Viết chuyên môn, giảng dạy ngắn, làm dự án cho tổ chức nghề nghiệp, tư vấn nhỏ cùng lĩnh vực | Kỹ năng mới dùng được ở việc chính, người trong ngành biết đến bạn | Tiền không đáng kể mà cũng không học thêm được gì |
Một việc có thể đạt hai mục đích, nhưng hãy xếp thứ tự. Giả sử một nhân viên kế toán nhận làm sổ sách cho ba cửa hàng nhỏ: nếu mục đích chính là thu nhập, bạn sẽ chuẩn hoá quy trình để làm nhanh; nếu mục đích chính là thử làm dịch vụ kế toán riêng, bạn lại cần thử đúng phần khó nhất là tìm khách và báo giá. Hai cách làm cùng một việc cho ra hai kết quả rất khác.
Tính quỹ giờ thật trước khi nhận việc
Người đi làm hành chính thường tính giờ rảnh bằng phép trừ đơn giản: tám giờ làm, tám giờ ngủ, còn tám giờ. Con số thật nhỏ hơn nhiều. Trừ thời gian đi lại, ăn tối, việc nhà, con cái, những buổi phải ở lại công ty, phần còn lại của một ngày thường chỉ khoảng một đến hai tiếng, và đó là hai tiếng khi đầu óc đã mỏi.
Cách đo đơn giản là ghi lại trong hai tuần: mỗi tối bạn thật sự có bao nhiêu phút làm được việc cần tập trung, không tính lướt điện thoại. Cộng thêm cuối tuần, trừ đi những dịp gia đình cố định. Ví dụ giả định: một người đo được trung bình 5 tiếng tập trung mỗi tuần vào buổi tối và 6 tiếng vào cuối tuần, tổng 11 tiếng. Khi đó một dự án cần 20 tiếng mỗi tuần là không làm nổi, dù trên giấy trông có vẻ được.
Quỹ giờ còn quyết định loại việc. Việc có hạn chót gấp, khách gọi trong giờ hành chính, cần họp ban ngày sẽ va trực tiếp vào việc chính. Việc làm theo lô, giao kết quả theo tuần, khách chấp nhận trả lời vào buổi tối mới hợp với người đang có việc toàn thời gian. Nên giữ lại ít nhất một buổi tối và nửa ngày cuối tuần không làm gì, vì nghề tay trái ăn vào giấc ngủ sẽ quay lại làm hỏng cả việc chính lẫn việc phụ.
Hợp đồng lao động chính: những chỗ cần đọc lại
Điều khoản làm việc cho bên khác. Một số hợp đồng hoặc nội quy yêu cầu báo cho công ty khi nhận việc bên ngoài, hoặc cấm làm cho đơn vị cùng ngành. Bộ luật Lao động hiện hành cho phép người lao động giao kết với nhiều người sử dụng lao động, nhưng vẫn phải thực hiện đủ hợp đồng đã ký; những gì đã thoả thuận riêng về bảo mật và cạnh tranh thì cần đọc kỹ. Không chắc thì hỏi bộ phận nhân sự hoặc người hiểu luật trước khi nhận việc.
Thông tin và khách hàng của công ty. Đây là chỗ dễ trượt nhất. Dùng danh sách khách, bảng giá, tài liệu nội bộ, phần mềm có bản quyền của công ty cho việc riêng là vi phạm, kể cả khi chỉ "tham khảo". Khách hàng của công ty chủ động nhờ bạn làm riêng cũng là vùng xám nên tránh.
Thiết bị và giờ làm. Làm việc riêng trên máy tính công ty, trong giờ hành chính, bằng tài khoản email công việc là cách nhanh nhất biến một nghề tay trái hợp pháp thành lý do kỷ luật. Tách hẳn máy, tài khoản và giờ.
Sản phẩm bạn làm ra thuộc về ai. Với nghề sáng tạo, phần mềm, nội dung, cần biết hợp đồng có điều khoản về sản phẩm tạo ra trong thời gian làm việc hay không. Sản phẩm làm ngoài giờ, bằng thiết bị riêng, không dùng thông tin công ty thường an toàn hơn, nhưng quy định cụ thể thì phải kiểm văn bản hiện hành.
Chọn việc tay trái theo những gì bạn đã có sẵn
Nghề tay trái bền nhất thường mọc ra từ thứ bạn đã giỏi ở việc chính, chỉ phục vụ một nhóm khách khác, không cạnh tranh với công ty. Vài cách tìm ra việc đó:
- Kỹ năng chuyển được sang khách nhỏ: người làm nhân sự ở doanh nghiệp lớn có thể giúp hộ kinh doanh viết quy chế lương đơn giản; người làm marketing có thể dựng trang bán hàng cho cửa hàng địa phương; kỹ sư có thể dạy kèm môn kỹ thuật cho sinh viên.
- Việc người quen đã từng nhờ: nếu ba người khác nhau từng nhờ bạn cùng một việc, đó là tín hiệu có nhu cầu thật, tốt hơn mọi danh sách "nghề hot".
- Việc có thể đóng gói thành từng phần: một khoá hướng dẫn bốn buổi, một gói chỉnh hồ sơ, một bản dịch theo trang — dễ báo giá, dễ dừng.
- Việc không đòi bạn có mặt cố định: bán hàng ở chợ cuối tuần có thể vui nhưng khó dừng khi công việc chính bận; việc giao kết quả theo hạn mềm thì dễ co giãn.
- Việc không cần bỏ vốn lớn: nghề tay trái cần nhập hàng, thuê mặt bằng, mua máy là một quyết định kinh doanh, không còn là việc phụ, và nên tính như một dự án riêng.
Tính thu nhập ròng theo giờ: phép tính hay bị bỏ qua
Nghề tay trái để thêm thu nhập cần một con số duy nhất: mỗi giờ bỏ ra thu về bao nhiêu sau khi trừ mọi chi phí. Ví dụ giả định cho một người nhận dịch tài liệu:
| Khoản | Ví dụ giả định một tháng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tiền khách trả | 6.000.000 đồng | Bốn bản dịch |
| Chi phí (phần mềm, in ấn, đi lại) | 400.000 đồng | Thường bị quên |
| Khoản khấu trừ thuế | Theo quy định hiện hành | Thu nhập vãng lai thường bị khấu trừ trước; tự tìm hiểu cách quyết toán |
| Giờ làm thật, kể cả trao đổi với khách và sửa | 40 giờ | Không chỉ giờ dịch |
| Thu nhập ròng mỗi giờ (chưa trừ thuế) | Khoảng 140.000 đồng | (6.000.000 − 400.000) / 40 |
Đem con số này so với hai thứ: thu nhập theo giờ ở việc chính và giá trị của một giờ nghỉ với bạn. Nếu thu nhập ròng mỗi giờ thấp hơn nhiều so với việc chính, cách tăng thu nhập tốt hơn có khi lại là đầu tư vào việc chính, xin việc lớn hơn ở công ty hoặc học để lên bậc. Thuế với thu nhập ngoài lương có quy định riêng và thay đổi theo thời gian, nên kiểm cổng thông tin của cơ quan thuế hoặc hỏi người làm kế toán.
Rà soát sau 6 tháng: giữ, bỏ hay nâng lên
Đặt sẵn một ngày trong lịch, sáu tháng sau khi bắt đầu, để trả lời thẳng một loạt câu hỏi. Không có ngày rà soát, nghề tay trái hay trôi theo quán tính nhiều năm:
- Mục đích ban đầu đã đạt tới đâu? Ghi số thu nhập ròng, kỹ năng đã học hoặc điều đã biết thêm về nghề mới.
- Việc chính có bị ảnh hưởng không? Thử hỏi chính mình: đánh giá giữa năm, lời nhận xét của sếp, số lần trễ hạn có thay đổi không.
- Sức khoẻ và gia đình ra sao? Giấc ngủ, những buổi tối với người nhà có bị cắt dần không.
- Khách đến từ đâu? Nếu hầu hết vẫn đến từ một hai người quen, nghề tay trái còn rất mong manh.
- Chọn một trong ba: giữ nguyên quy mô, thu nhỏ hoặc dừng, hay nâng lên thành kế hoạch rời công sở có mốc rõ ràng. Lựa chọn thứ ba cần thêm phép tính về quỹ dự phòng và rủi ro, không nên quyết khi đang hứng khởi vì vừa có một tháng tốt.
Dừng một nghề tay trái không phải là thất bại. Sáu tháng làm thật cho bạn biết một điều mà không cuốn sách nào nói được: bạn có thích làm việc đó khi nó trở thành nghĩa vụ hay không.
Khi nghề tay trái bắt đầu lấn sang việc chính
Có một giai đoạn mà nhiều người làm nghề tay trái đều đi qua: việc phụ bắt đầu thú vị hơn việc chính. Khách riêng khen nhiều hơn sếp, mỗi đồng kiếm được bằng tay mình có cảm giác "thật" hơn lương. Từ đó, sự chú ý dịch dần: trả lời tin nhắn khách trong giờ họp, làm việc phụ đến khuya rồi đi làm muộn, nhận thêm khách dù quỹ giờ đã hết.
Đây là lúc cần thành thật với chính mình. Nếu việc chính chỉ còn là chỗ lấy lương, bạn đang mang hai rủi ro cùng lúc: hiệu suất tụt làm mất uy tín ở công ty, trong khi việc phụ vẫn chưa đủ vững để sống được. Người xung quanh thường nhận ra sớm hơn bạn nghĩ, và tiếng xấu "làm việc riêng" đi theo bạn khá lâu trong một ngành nhỏ.
Có hai lối ra lành mạnh. Một là đặt lại ranh giới: giảm số khách, đẩy giá lên để làm ít mà vẫn giữ thu nhập ròng, trả lại toàn bộ giờ hành chính cho việc chính. Hai là thừa nhận nghề tay trái đã thành hướng đi muốn theo, rồi lập một kế hoạch rời công sở có mốc, có quỹ dự phòng, có thời gian bàn giao. Lối ra không lành mạnh là để mọi thứ trôi, chờ một ngày bị buộc phải chọn.
Câu hỏi thường gặp
Có cần xin phép công ty trước khi nhận nghề tay trái không?
Còn tuỳ hợp đồng và nội quy. Nhiều nơi không cấm nhưng yêu cầu báo trước nếu việc bên ngoài liên quan ngành nghề công ty. Đọc lại hợp đồng, sổ tay nhân viên; với việc khác ngành hoàn toàn thì thường đơn giản hơn. Khi còn phân vân, hỏi nhân sự một cách chung chung trước khi nhận việc vẫn tốt hơn để bị phát hiện sau.
Nghề tay trái có nên ghi vào CV khi đi xin việc mới không?
Nên ghi nếu nó cho thấy kỹ năng liên quan vị trí đang ứng tuyển, ví dụ dự án thiết kế, dạy học, viết chuyên môn. Ghi gọn, nêu việc đã làm và kết quả cụ thể. Nếu việc không liên quan và có thể khiến nhà tuyển dụng lo bạn phân tâm, có thể để ngoài CV và chỉ kể khi được hỏi.
Làm nghề tay trái cùng ngành với công ty có sao không?
Đây là vùng rủi ro nhất. Dù không có điều khoản cấm, việc phục vụ khách cùng phân khúc hoặc dùng kiến thức nội bộ dễ bị coi là cạnh tranh hoặc lộ bí mật kinh doanh. Nếu muốn làm cùng ngành, chọn nhóm khách mà công ty không phục vụ và hỏi ý kiến người hiểu luật lao động trước.
Một tuần nên dành bao nhiêu giờ cho nghề tay trái?
Không có con số chung. Cách thực tế là đo quỹ giờ tập trung thật trong hai tuần rồi chỉ cam kết khoảng một nửa đến hai phần ba con số đó, để còn chỗ cho những tuần việc chính bận, con ốm hay việc gia đình phát sinh.
Thu nhập từ nghề tay trái có phải nộp thuế không?
Thu nhập ngoài lương nhìn chung vẫn thuộc diện thuế thu nhập cá nhân theo quy định hiện hành, cách khấu trừ và quyết toán tuỳ loại thu nhập và hình thức hợp đồng. Giữ hợp đồng, chứng từ nhận tiền và kiểm thông tin trên cổng của cơ quan thuế hoặc hỏi người làm kế toán để làm đúng.
Khi nào nghề tay trái nên được nâng thành việc chính?
Khi khách đến đều từ nhiều nguồn chứ không chỉ người quen, thu nhập ròng đã duy trì trong nhiều tháng, bạn đã có quỹ dự phòng cho giai đoạn chuyển tiếp và vẫn muốn làm việc đó dù nó đã thành nghĩa vụ. Thiếu một trong các điều này, nên kéo dài thời gian thử.