Năm đầu đi làm ít khi quyết định bạn kiếm được bao nhiêu, nhưng thường quyết định bạn học được gì và theo ai trong vài năm tiếp theo. Ba thứ đáng ưu tiên nhất là: một người dẫn dắt giỏi nghề, một nền kỹ năng làm được việc thật (không chỉ biết dùng công cụ), và thói quen tự ghi lại những gì mình làm ra.
Lựa chọn trong năm đầu nhìn rất nhỏ: nhận dự án nào, ở lại hay đổi chỗ sau sáu tháng, tối ưu thêm một ít tiền lương hay tối ưu cơ hội được giao việc khó. Nhưng chúng cộng dồn. Bài này đưa ra cách nhìn năm đầu như một khoản đầu tư vào vốn sự nghiệp, cùng những câu hỏi để tự kiểm sau mỗi quý. Những chuyện như tuần đầu ở chỗ làm, giao tiếp hằng ngày hay thời gian thử việc thuộc về kỹ năng tác nghiệp, ở đây chỉ nhắc khi có liên quan.
Vì sao năm đầu có sức nặng hơn bạn nghĩ
Người mới đi làm thường được dặn "cứ làm đi rồi sẽ biết". Lời dặn đó đúng một nửa. Nửa còn lại là: những gì bạn làm đi làm lại trong năm đầu sẽ trở thành mặc định của bạn. Nếu năm đầu bạn quen nộp bản nháp chưa tự kiểm, quen đợi người khác nhắc hạn, quen làm theo mẫu mà không hỏi vì sao, những thói quen đó đi theo bạn sang công ty sau. Ngược lại, thói quen tốt hình thành sớm thì ít tốn công giữ.
Năm đầu cũng là thời điểm người khác hình thành ấn tượng ban đầu về bạn. Đồng nghiệp năm đầu sẽ nằm rải rác khắp ngành sau năm, bảy năm nữa, có người thành trưởng phòng, có người chuyển sang đối tác, khách hàng. Cái tên bạn để lại trong họ là một phần của mạng lưới nghề nghiệp đầu tiên, và nó được xây bằng cách làm việc hằng ngày chứ không phải bằng những buổi giao lưu.
Cuối cùng, năm đầu cho bạn thông tin về chính mình mà không bài trắc nghiệm nào cho được: bạn thích loại việc nào khi phải làm nó tám tiếng mỗi ngày, bạn mệt vì điều gì, bạn làm tốt hơn khi một mình hay khi trong nhóm. Ghi lại những quan sát này từ sớm sẽ giúp các quyết định sau đó bớt mò mẫm.
Ba thứ đáng ưu tiên hơn mức lương đầu tiên
Người dẫn dắt giỏi nghề. Một trưởng nhóm biết sửa bài cho bạn, giải thích vì sao cách này tốt hơn, và dám giao cho bạn việc vượt sức một chút, có giá trị hơn nhiều so với chênh lệch lương vài phần trăm. Trong năm đầu, tốc độ học phụ thuộc phần lớn vào người ngồi gần bạn nhất.
Việc thật có người dùng kết quả. Có những vị trí cho người mới làm toàn việc phụ: nhập liệu, định dạng, chuyển tiếp thư. Những việc đó cần, nhưng nếu cả năm chỉ làm vậy, bạn sẽ khó kể được mình biết làm gì. Hãy tìm cơ hội nhận một phần việc có đầu ra cụ thể, dù nhỏ.
Kỹ năng nền của nghề, không chỉ kỹ năng công cụ. Biết dùng phần mềm kế toán khác với hiểu vì sao bút toán đi như vậy. Biết chạy quảng cáo khác với hiểu vì sao một thông điệp hiệu quả với nhóm khách này. Công cụ đổi theo vài năm, nền nghề ở lại lâu hơn và là thứ giúp bạn chuyển công ty mà không phải bắt đầu lại.
Còn tiền lương thì sao. Lương đầu tiên vẫn quan trọng vì nó phải đủ sống, và vì mức lương sau này thường được tính dựa trên mức cũ. Nhưng giữa hai lời mời chênh nhau không nhiều, lựa chọn có người dẫn dắt tốt hơn thường có lợi hơn sau hai ba năm. Nếu chênh lệch lớn, cần tính kỹ hơn thay vì chọn theo cảm tính.
So hai lời mời đầu tiên bằng một bảng nhỏ
Ví dụ giả định: một bạn mới tốt nghiệp ngành tài chính nhận hai lời mời. Thay vì chỉ so lương, có thể chấm từng tiêu chí theo thang 1–5 dựa trên những gì hỏi được trong buổi phỏng vấn và qua người quen:
| Tiêu chí | Công ty A (lương cao hơn) | Công ty B (lương thấp hơn) | Cách hỏi để biết |
|---|---|---|---|
| Người dẫn dắt trực tiếp | 2 — trưởng nhóm quản lý nhiều người, ít thời gian | 4 — trưởng nhóm từng đào tạo nhiều người mới | Hỏi: người mới thường được kèm thế nào trong ba tháng đầu |
| Loại việc được giao | 2 — chủ yếu tổng hợp số liệu theo mẫu | 4 — tham gia một phần phân tích cho khách | Hỏi: một tuần điển hình của vị trí này gồm những việc gì |
| Cơ hội học nền nghề | 3 | 4 | Hỏi: người làm vị trí này hai năm trước giờ đang làm gì |
| Thu nhập năm đầu | 5 | 3 | Đọc kỹ thư mời, hỏi rõ thưởng và phụ cấp |
| Độ ổn định | 4 | 3 | Hỏi: nhóm này có bao nhiêu người, ai vừa nghỉ |
Bảng không quyết định thay bạn, nhưng giúp thấy rõ mình đang đánh đổi cái gì. Nếu khoản lương chênh lệch đủ để thay đổi cuộc sống (trả nợ, hỗ trợ gia đình), đó là lý do chính đáng để chọn A. Nếu không, những tiêu chí học tập thường có giá trị hơn trong dài hạn.
Thói quen nên bắt đầu ngay từ tháng đầu
Những thói quen dưới đây tốn ít thời gian nhưng có ích suốt sự nghiệp, và năm đầu là lúc dễ hình thành nhất:
- Ghi nhật ký việc làm mỗi tuần. Năm dòng mỗi thứ Sáu: làm gì, kết quả ra sao, học được gì. Sau một năm bạn có đủ chất liệu cho buổi đánh giá cuối năm và cho hồ sơ xin việc tiếp theo.
- Tự kiểm trước khi nộp. Đọc lại bản mình làm dưới mắt người nhận. Thói quen này giảm số lần bị sửa nhanh hơn bất kỳ khoá học nào.
- Hỏi "vì sao" sau mỗi lần bị sửa. Không phải để cãi, mà để hiểu nguyên tắc phía sau, lần sau tự áp dụng được.
- Giữ liên lạc với bạn cùng lứa trong ngành. Những người cùng vào nghề với bạn sẽ là nguồn thông tin về thị trường, về công ty khác, về mức lương trong vài năm tới.
- Để dành một khoản nhỏ đều đặn. Một khoản dự phòng cho bạn tự do từ chối một công việc tệ hoặc nghỉ một khoảng để chuyển hướng, thay vì phải nhận bất cứ việc gì vì hết tiền.
Đổi việc trong năm đầu: khi nào là hợp lý
Đổi việc sau vài tháng không phải lúc nào cũng là dấu hiệu xấu, nhưng cần có lý do rõ ràng hơn "thấy chán". Những lý do thường được nhà tuyển dụng sau này chấp nhận là: công việc khác hẳn mô tả lúc nhận (được tuyển làm phân tích nhưng chỉ làm nhập liệu), môi trường có dấu hiệu vi phạm quyền lợi cơ bản, hoặc bạn nhận được một cơ hội học tập rõ ràng tốt hơn. Những lý do khó giải thích là: không hợp với một đồng nghiệp, việc khó hơn mong đợi, hay chỉ vì một nơi khác trả nhỉnh hơn một chút.
Trước khi quyết định, thử trả lời ba câu: mình đã nói chuyện với quản lý về vấn đề này chưa, có cách nào sửa trong ba tháng tới không, và nơi mới có thật sự khác ở đúng điểm mình đang khó chịu không. Nhiều bạn đổi việc rồi gặp lại đúng vấn đề cũ, vì vấn đề nằm ở loại việc của ngành chứ không ở công ty.
Nếu đã quyết định đi, hãy rời cho gọn: báo trước theo hợp đồng và Bộ luật Lao động hiện hành, bàn giao đầy đủ, cảm ơn người dẫn dắt. Ngành nhỏ hơn bạn tưởng, và người quản lý đầu tiên thường được hỏi ý kiến khi bạn ứng tuyển những vị trí sau. Muốn xem trước các vị trí đang tuyển cho người một năm kinh nghiệm để biết mình có đang đổi sang chỗ tốt hơn thật không, có thể tham khảo mangvieclam.com.
Những cái bẫy hay gặp trong năm đầu
Tối ưu cho lời khen thay vì cho việc học. Nhận toàn việc mình đã làm tốt để được khen nhanh, né việc lạ vì sợ sai. Sau một năm, bạn được đánh giá ổn nhưng kỹ năng gần như đứng yên. Mỗi quý nên có ít nhất một việc khiến mình hơi lo lúc nhận.
Coi chức danh quan trọng hơn nội dung việc. Một chức danh nghe lớn ở chỗ nhỏ có thể hấp dẫn, nhưng nhà tuyển dụng sau này hỏi bạn đã làm gì, không hỏi bạn được gọi là gì. Hai năm làm việc thật với chức danh khiêm tốn thường kể được nhiều hơn.
Im lặng khi quá tải. Người mới hay ngại nói mình không kịp, rồi trễ hạn cùng lúc nhiều việc. Báo sớm rằng mình đang cầm những việc gì và hỏi nên ưu tiên việc nào là cách giữ uy tín, không phải dấu hiệu yếu kém.
Nghe một nguồn duy nhất về ngành. Ý kiến của một trưởng nhóm, một hội nhóm trên mạng hay một người bạn thân dễ thành "sự thật" trong đầu người mới. Hỏi thêm vài người ở các công ty khác nhau trước khi kết luận ngành mình đang đi lên hay đi xuống, công ty mình trả cao hay thấp.
Tự rà soát sau mỗi quý của năm đầu
Bốn lần trong năm, dành nửa tiếng trả lời các câu hỏi sau. Câu trả lời không cần hoàn hảo, quan trọng là có ghi lại để so giữa các quý:
- Quý này mình làm ra được những gì cụ thể? Có ai dùng kết quả đó không?
- Mình học được kỹ năng nền nào mới, hay chỉ quen thêm một công cụ?
- Ai đã giúp mình nhiều nhất? Mình đã cảm ơn và giữ liên lạc với họ chưa?
- Có việc nào mình làm thấy hứng thú bất ngờ, hoặc mệt mỏi bất ngờ? Vì sao?
- Nếu tiếp tục như quý này thêm ba năm, mình sẽ ở đâu? Mình có muốn ở đó không?
- Quý tới mình muốn thử nhận loại việc gì mới, và cần nói với ai để được giao?
Sau bốn quý, đọc lại cả bốn bản. Thường bạn sẽ thấy một hướng lặp lại: loại việc mình làm tốt và muốn làm thêm. Đó là chất liệu tốt cho cuộc nói chuyện với quản lý trong buổi đánh giá cuối năm, và cho lựa chọn ở lại hay đi.
Câu hỏi thường gặp
Năm đầu nên chọn công ty lớn có tên tuổi hay công ty nhỏ được làm nhiều việc?
Hai lựa chọn cho hai thứ khác nhau. Công ty lớn thường có quy trình, đào tạo bài bản và cái tên dễ được nhận ra trên hồ sơ. Công ty nhỏ thường giao việc rộng hơn và nhanh hơn. Quan trọng hơn quy mô là người dẫn dắt trực tiếp và loại việc bạn thật sự được làm, nên hỏi kỹ cả hai trước khi chọn.
Làm trái ngành ngay năm đầu có ảnh hưởng sự nghiệp không?
Không nhất thiết. Nhiều kỹ năng nền như phân tích, viết, làm việc với khách hàng dùng được ở nhiều ngành. Điều cần để ý là bạn có đang tích luỹ một nền nghề cụ thể không. Nếu sau một hai năm muốn quay lại đúng ngành học, hãy chuẩn bị cách kể kinh nghiệm hiện tại liên quan đến ngành đó.
Lương năm đầu thấp hơn bạn bè có nên lo không?
So lương năm đầu dễ gây lo lắng nhưng ít nói lên điều gì về năm thứ năm. Lương khởi điểm khác nhau theo ngành, quy mô công ty và khu vực. Điều nên so là tốc độ học và loại việc được giao. Nếu sau một năm thu nhập vẫn không đủ sống, đó mới là lúc cân nhắc nghiêm túc việc đổi chỗ.
Có nên học thạc sĩ ngay sau khi ra trường không?
Tuỳ ngành. Một số nghề cần bằng cấp cao để vào nghề, số khác coi trọng kinh nghiệm thực tế hơn. Với nhiều nghề văn phòng, đi làm một hai năm trước giúp bạn biết mình muốn học gì và dùng nó vào đâu, nhiều nơi còn hỗ trợ chi phí cho nhân viên đi học.
Người dẫn dắt không tốt thì phải làm sao khi chưa muốn nghỉ?
Tìm thêm người học ngoài trưởng nhóm: một đồng nghiệp giỏi ở nhóm bên cạnh, một anh chị khoá trên làm cùng nghề. Xin tham gia dự án có người giỏi trong công ty. Tự học có định hướng qua tài liệu nghề. Nếu sau sáu tháng vẫn không học được gì, việc đổi chỗ có lý do chính đáng hơn.
Năm đầu có nên nhận thêm việc ngoài giờ không?
Nếu sức khoẻ và thời gian cho phép, việc ngoài giờ có thể giúp thu nhập và kinh nghiệm. Nhưng năm đầu nên ưu tiên làm thật tốt việc chính, vì ấn tượng ban đầu ở chỗ làm khó sửa. Đọc kỹ hợp đồng lao động xem có cam kết nào về làm thêm cho bên khác, nhất là bên cùng ngành.