Sự nghiệp chững lại (career plateau) là khi một người khó tiến thêm trong một thời gian dài, dù vẫn làm tốt việc hiện tại. Có ba loại chính: chững về cấu trúc (không còn bậc để lên), chững về nội dung (không còn gì mới để học) và chững về ý nghĩa (việc vẫn ổn nhưng không còn thấy đáng). Mỗi loại cần một cách xử lý khác.
Chững lại không phải là thất bại. Phần lớn người đi làm sẽ gặp ít nhất một lần, vì tổ chức có hình kim tự tháp: càng lên cao càng ít chỗ. Vấn đề không nằm ở chỗ có chững hay không, mà ở chỗ chững kéo dài bao lâu, có được gọi đúng tên không, và người đó có chọn được phản ứng phù hợp không. Bài này đi qua nguồn gốc khái niệm, cách tự chẩn đoán, và các hướng xử lý cho từng loại.
Khái niệm đến từ đâu
Khái niệm "career plateau" được dùng trong nghiên cứu quản trị từ cuối thập niên 1970. Năm 1977, Ference, Stoner và Warren định nghĩa nó là thời điểm mà khả năng được thăng thêm một bậc trong hệ thống cấp bậc của tổ chức trở nên rất thấp. Họ cũng chỉ ra rằng chững lại là điều bình thường về mặt cấu trúc, vì số vị trí cao luôn ít hơn số người muốn lên.
Nhóm tác giả này đề xuất một cách phân loại nhân viên theo hai trục: đang làm tốt hay chưa, và còn khả năng lên cấp hay không. Từ đó có bốn nhóm: người mới đang lên (còn cơ hội, chưa làm tốt hẳn), ngôi sao (làm tốt, còn cơ hội), người vững vàng (làm tốt, nhưng khó lên thêm) và người đã chững cả về hiệu quả. Điều đáng chú ý là nhóm "người vững vàng" thường chiếm số đông trong tổ chức và gánh phần lớn công việc thật, dù ít được chú ý.
Gần một thập kỷ sau, nhà tâm lý học Judith Bardwick mở rộng khái niệm, cho rằng chững lại không chỉ là chuyện chức danh. Bà phân biệt chững về cấu trúc, chững về nội dung công việc, và chững trong đời sống khi người ta cảm thấy mọi thứ đã định hình, không còn gì để hướng tới. Cách phân chia này hữu ích hơn nhiều cho người đi làm, vì mỗi loại có lối ra riêng.
Ba loại chững lại và cách nhận ra
Nhiều người chững cùng lúc ở hai loại, nhưng thường có một loại nổi lên rõ nhất. Bảng sau giúp gọi đúng tên:
| Loại | Dấu hiệu | Câu tự hỏi | Hay bị nhầm với |
|---|---|---|---|
| Chững cấu trúc | Sếp trực tiếp còn trẻ và chưa có ý định đi; bộ phận không mở thêm vị trí; nhiều người cùng chờ một chỗ | Nếu mình giỏi gấp đôi, có chỗ nào để lên trong hai ba năm tới không? | Bị đánh giá thấp |
| Chững nội dung | Làm được việc chỉ với một nửa sức; năm nay giống năm ngoái; không ai giao việc lạ | Năm qua mình học được điều gì mới mà trước đó chưa biết? | Lười, mất động lực |
| Chững ý nghĩa | Vẫn làm tốt, vẫn có thể lên, nhưng không thấy muốn; câu "để làm gì" xuất hiện thường xuyên | Nếu được lên ngay mai, mình có vui thật không? | Kiệt sức, cần nghỉ ngơi |
Cột cuối quan trọng. Chững nội dung rất dễ bị nhầm là lười, và người trong cuộc tự trách mình thay vì nhận ra công việc đã hết thử thách. Chững ý nghĩa dễ nhầm với kiệt sức; khác biệt là kiệt sức thường đỡ sau một kỳ nghỉ dài, còn chững ý nghĩa thì quay lại nguyên vẹn sau kỳ nghỉ. Nếu có dấu hiệu kiệt sức kéo dài, mất ngủ, mệt mỏi thể chất, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trước khi bàn chuyện sự nghiệp.
Xử lý chững cấu trúc
Chấp nhận rằng nó không phải lỗi của bạn. Khi không có chỗ trống, làm giỏi hơn nữa cũng không tạo ra chỗ. Điều này giải phóng bạn khỏi việc cố gắng mù quáng.
Mở rộng ngang thay vì lên dọc. Nhận phạm vi lớn hơn ở cùng cấp: thêm một mảng, thêm một nhóm khách, phụ trách thêm một quy trình liên phòng ban. Mở rộng ngang vẫn tăng vốn sự nghiệp và giúp bạn sẵn sàng khi có chỗ.
Hỏi thẳng về triển vọng. Một câu như "trong hai ba năm tới, anh chị thấy có hướng nào cho em lên thêm ở đây không" là câu hợp lý. Câu trả lời mơ hồ lặp lại nhiều lần cũng là một câu trả lời.
Xem thị trường ngoài. Chững cấu trúc ở công ty này có thể không tồn tại ở công ty khác đang mở rộng. Đây là loại chững mà đổi môi trường giải quyết hiệu quả nhất, nên dành thời gian đọc tin tuyển dụng vị trí cao hơn một bậc và trò chuyện với người quen ở công ty khác để biết chỗ nào đang mở rộng.
Xử lý chững nội dung
Xin việc khó thay vì xin chức. Đề xuất với sếp một dự án mới, một mảng chưa ai làm, một vấn đề tồn đọng lâu năm. Nhiều sếp sẵn lòng giao vì đó là việc họ cũng muốn có người làm.
Dạy lại. Kèm người mới, viết tài liệu, tổ chức buổi chia sẻ chuyên môn. Dạy buộc bạn hiểu sâu hơn điều mình tưởng đã biết, và thường mở ra những câu hỏi mới.
Học một mảng kề bên. Một kế toán học thêm phân tích dữ liệu, một kỹ sư sản xuất học thêm về chuỗi cung ứng. Mảng kề bên giúp nhìn công việc cũ bằng con mắt mới và tạo ra tổ hợp kỹ năng hiếm.
Luân chuyển. Nhiều công ty lớn có chương trình luân chuyển nội bộ ngắn hạn. Nếu không có chính thức, có thể đề xuất tham gia một dự án liên phòng ban vài tháng.
Xử lý chững ý nghĩa
Đây là loại khó nhất, vì không có giải pháp nhanh. Câu hỏi "để làm gì" thường xuất hiện ở giữa sự nghiệp, khi những mục tiêu ban đầu như ổn định thu nhập, có chức danh, có nhà đã đạt được phần nào. Phản ứng hay gặp là đổi việc ngay, nhưng nếu nguyên nhân là ý nghĩa thì công việc mới sau vài tháng cũng sẽ cho cảm giác tương tự.
Một hướng là tìm lại phần ý nghĩa trong chính công việc hiện tại: ai đang được lợi từ việc mình làm, mình có thể làm khác đi để phần lợi đó lớn hơn không. Giới nghiên cứu gọi việc chủ động định hình lại nội dung, quan hệ và cách nhìn về công việc của mình là "job crafting". Nó không đổi chức danh nhưng có thể đổi cảm nhận về công việc khá nhiều.
Hướng thứ hai là chấp nhận rằng công việc không cần gánh hết ý nghĩa của đời sống. Nhiều người ở giai đoạn này giữ công việc ổn định ở mức tốt, và đặt phần ý nghĩa vào gia đình, cộng đồng, một dự án riêng, hay việc dẫn dắt thế hệ sau. Đây là lựa chọn hợp lệ, không phải buông xuôi, miễn là được chọn một cách tỉnh táo.
Hướng thứ ba, khi đã thử hai hướng trên mà không đỡ, là cân nhắc một thay đổi lớn hơn, như đổi vai trò, đổi lĩnh vực, hay rời công sở. Quyết định này cần thời gian và nên được thử nghiệm nhỏ trước, không nên làm trong cơn chán nản.
Chín mươi ngày đầu khi nhận ra mình đang chững
Nhận ra mình chững thường đi kèm cảm giác sốt ruột, muốn làm một điều gì đó lớn ngay. Một kế hoạch ba tháng giúp chuyển cảm giác đó thành hành động có thứ tự:
- Tuần 1–2: gọi tên. Dùng bảng ba loại ở trên, viết ra loại nào đang nổi rõ nhất và bằng chứng cho nhận định đó. Nếu có dấu hiệu kiệt sức, ưu tiên nghỉ ngơi và gặp chuyên gia trước.
- Tuần 3–4: hỏi. Nói chuyện với sếp về triển vọng và về việc mới có thể nhận. Nói chuyện với một hai người đi trước, trong hoặc ngoài công ty, từng trải qua giai đoạn tương tự.
- Tháng thứ hai: thử một thay đổi nhỏ. Nhận một dự án mới, kèm một người, bắt đầu học một mảng kề bên. Chọn đúng một việc, đủ nhỏ để làm song song với công việc chính.
- Tháng thứ ba: đo lại. Thay đổi nhỏ có làm cảm giác chững dịu đi không? Có mở ra hướng nào không? Ghi lại.
- Cuối tháng thứ ba: quyết định bước tiếp. Tiếp tục mở rộng tại chỗ, hay bắt đầu chuẩn bị đổi môi trường, hay chấp nhận đứng yên có chủ đích trong một thời hạn.
Điểm mấu chốt của kế hoạch là không nhảy thẳng tới bước cuối. Người nhận ra mình chững rồi nộp đơn nghỉ ngay tuần sau thường mang theo đúng vấn đề sang chỗ mới, nhất là khi vấn đề nằm ở nội dung hay ý nghĩa chứ không ở cấu trúc. Ba tháng không phải là dài so với một quyết định có thể ảnh hưởng nhiều năm.
Khi chững lại là một lựa chọn tốt
Không phải ai cũng muốn lên mãi. Có những giai đoạn trong đời, như khi con nhỏ, cha mẹ ốm, đang học thêm hay đang xây một dự án ngoài giờ, việc ở yên một vị trí mình làm thạo là quyết định khôn ngoan. Nghiên cứu về nhóm "người vững vàng" cho thấy họ thường là xương sống của tổ chức: ổn định, đáng tin, giữ cho mọi thứ chạy.
Điều cần tránh là để chững lại chuyển từ lựa chọn thành thói quen mà không nhận ra. Một người chọn ở yên ba năm để lo gia đình, rồi năm thứ sáu vẫn ở yên chỉ vì quen, sẽ thấy vốn sự nghiệp của mình mòn dần: kỹ năng cũ đi, quan hệ thưa đi. Vì vậy ngay cả khi chọn đứng yên, vẫn nên giữ một nhịp học nhỏ và một lần rà soát mỗi năm.
Cũng cần nói thẳng với sếp nếu chững là lựa chọn của bạn. Một câu như "trong một hai năm tới, em muốn giữ vai trò hiện tại và làm thật tốt, chưa tính lên thêm" giúp sếp hiểu và không đánh giá nhầm rằng bạn mất động lực.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu không được lên cấp thì coi là chững lại?
Không có con số chung, vì nhịp lên cấp khác nhau theo ngành và quy mô công ty. Một cách đo là so với nhịp thông thường ở nơi bạn làm: nếu người cùng vị trí thường lên sau ba năm mà bạn đã ở năm năm, đó là dấu hiệu đáng xem xét. Chững về nội dung thì đo bằng việc học, không bằng thời gian.
Chững lại có phải dấu hiệu nên nghỉ việc?
Chỉ khi là chững cấu trúc mà công ty không có triển vọng mở thêm chỗ, hoặc chững nội dung mà mọi đề xuất việc mới đều bị từ chối. Chững ý nghĩa thường không giải quyết được bằng đổi công ty. Gọi đúng loại trước khi quyết.
Có nên nói với sếp rằng mình đang chán không?
Nên nói, nhưng nói bằng đề xuất thay vì than phiền. Thay vì nói mình chán, hãy nói mình đã làm thạo phần việc hiện tại và muốn nhận thêm một mảng cụ thể. Sếp dễ phản hồi một đề xuất hơn một cảm xúc.
Người ngoài 45 tuổi chững lại có còn cách gì không?
Có. Ở tuổi này, những vai trò dựa trên kinh nghiệm như dẫn dắt chuyên môn, kèm cặp, phụ trách chất lượng, làm cầu nối giữa các bộ phận thường có giá trị. Cập nhật kiến thức mới của ngành là điều kiện để những vai trò đó còn được tin tưởng.
Job crafting là gì và có áp dụng được ở công ty Việt Nam không?
Là việc người lao động chủ động điều chỉnh nội dung việc, các mối quan hệ trong công việc và cách mình nhìn về ý nghĩa công việc, trong phạm vi được phép. Ở công ty Việt Nam vẫn làm được, thường bắt đầu bằng những thay đổi nhỏ có lợi cho nhóm, rồi đề xuất với sếp khi đã có kết quả.