Sự nghiệp nhiều nhánh (portfolio career) là cách sống bằng vài công việc song song, mỗi việc chiếm một phần thời gian, thay vì một công việc toàn thời gian ở một nơi. Ví dụ: hai ngày một tuần làm cho một công ty, phần còn lại tư vấn cho vài khách hàng và giảng dạy ở một trường. Cách này hợp với người đã có chuyên môn được nhiều nơi cần, chịu được thu nhập dao động, và giỏi tự quản lý.
Khác với nghề tay trái, nơi một công việc chính vẫn chiếm phần lớn thời gian và thu nhập, sự nghiệp nhiều nhánh cố ý không có nhánh nào chiếm áp đảo. Khác với làm tự do toàn thời gian, nó thường có ít nhất một nhánh ổn định như một hợp đồng bán thời gian dài hạn. Bài này trình bày nguồn gốc ý tưởng, các dạng hay gặp, ai hợp và ai không, những rủi ro thật, và cách sắp xếp để không vỡ.
Ý tưởng đến từ đâu
Thuật ngữ "portfolio" cho công việc thường được gắn với nhà tư tưởng quản trị người Anh Charles Handy, người từ cuối thập niên 1980 đã dự báo rằng ngày càng nhiều người sẽ không có một công việc duy nhất mà có một "danh mục" các loại việc. Trong cách nhìn của ông, danh mục đó không chỉ gồm việc được trả lương hay trả phí, mà cả những việc không trả tiền như việc nhà, việc tình nguyện và việc học. Ông cho rằng nhìn đời sống làm việc như một danh mục giúp người ta cân bằng tốt hơn các phần đó.
Ở dạng phổ biến ngày nay, portfolio career thường chỉ phần việc có thu nhập: một người làm cùng lúc cho hai ba tổ chức hoặc khách hàng, mỗi nơi theo một hình thức khác nhau. Xu hướng này lớn lên nhờ làm việc từ xa, nhờ nhu cầu của doanh nghiệp nhỏ muốn có chuyên gia giỏi mà không đủ ngân sách thuê toàn thời gian, và nhờ những người giữa sự nghiệp muốn đa dạng hoá công việc.
Ở Việt Nam, kiểu sự nghiệp này đã tồn tại từ lâu dưới những tên khác: kế toán làm cho vài doanh nghiệp nhỏ, bác sĩ vừa làm bệnh viện vừa giảng dạy, kiến trúc sư vừa làm cho văn phòng vừa nhận công trình riêng. Điểm mới là nó đang lan sang nhiều ngành văn phòng hơn, như marketing, tài chính, nhân sự, công nghệ.
Những dạng nhánh hay gặp
Một sự nghiệp nhiều nhánh thường kết hợp hai đến bốn nhánh thuộc các dạng sau. Phần ổn định và phần linh hoạt cần cân với nhau:
| Dạng nhánh | Ví dụ | Độ ổn định | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Hợp đồng bán thời gian dài hạn | Giám đốc tài chính bán thời gian cho một công ty, ba ngày mỗi tuần | Cao | Thường là nhánh neo, giữ thu nhập nền |
| Tư vấn theo dự án | Thiết kế lại quy trình tuyển dụng cho một doanh nghiệp trong ba tháng | Trung bình | Thu nhập theo đợt, cần có khách nối tiếp |
| Giữ vai trò theo tháng (retainer) | Cố vấn marketing cho hai doanh nghiệp nhỏ, phí cố định mỗi tháng | Trung bình đến cao | Dễ bị kéo vào làm quá phạm vi đã thoả thuận |
| Giảng dạy, đào tạo | Thỉnh giảng ở trường, đào tạo nội bộ cho doanh nghiệp | Theo mùa | Thu nhập không cao nhưng xây uy tín và mạng lưới |
| Sản phẩm riêng | Khoá học, sách chuyên môn, công cụ | Thấp lúc đầu | Tốn nhiều thời gian trước khi có thu nhập |
Một danh mục bền thường có ít nhất một nhánh ổn định chiếm khoảng một nửa thu nhập cần thiết, cộng với một hai nhánh linh hoạt. Danh mục toàn nhánh dự án sẽ rất bấp bênh; danh mục toàn nhánh ổn định thì thực chất là làm nhiều việc bán thời gian và có thể thiếu chỗ cho phát triển.
Ai hợp với sự nghiệp nhiều nhánh
Đã có chuyên môn được nhiều nơi cần. Thường sau tám đến mười lăm năm đi làm, khi kỹ năng đủ hiếm để doanh nghiệp sẵn lòng trả cho một phần thời gian. Người mới vài năm kinh nghiệm hiếm khi đủ vốn để làm nhánh tư vấn.
Có mạng lưới đủ rộng. Phần lớn nhánh đến từ người quen giới thiệu, đồng nghiệp cũ, sếp cũ. Người có ít quan hệ ngoài công ty sẽ khó tìm khách.
Chịu được thu nhập dao động. Có tháng nhiều, có tháng ít. Người cần một con số cố định mỗi tháng để yên tâm sẽ thấy căng thẳng, dù tổng thu nhập năm có thể cao hơn.
Tự quản lý tốt. Không có sếp chung để sắp ưu tiên. Bạn phải tự quyết khi hai khách hàng cùng cần gấp, tự theo dõi hợp đồng, công nợ, giấy tờ.
Thích sự đa dạng. Người thấy mệt khi phải chuyển ngữ cảnh nhiều lần trong tuần, đổi từ khách này sang khách khác, sẽ thấy kiểu sự nghiệp này kiệt sức hơn là thú vị.
Rủi ro thật, ít ai nói trước
Những câu chuyện về tự do, đa dạng, thu nhập từ nhiều nguồn thường bỏ qua mặt khó. Những rủi ro nên tính trước khi chuyển sang:
- Mất một nhánh lớn cùng lúc. Khách hàng lớn nhất đổi người phụ trách, cắt ngân sách tư vấn, và thu nhập rơi một nửa trong một tháng. Quy tắc an toàn là không để một nhánh chiếm quá nhiều.
- Phúc lợi không tự có. Bảo hiểm, nghỉ phép có lương, các chế độ như khi làm toàn thời gian đều phải tự lo hoặc tự thoả thuận. Cách tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế khi không có hợp đồng lao động toàn thời gian cần tìm hiểu theo quy định hiện hành, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú.
- Thuế và giấy tờ phức tạp hơn. Thu nhập từ nhiều nguồn, mỗi nguồn một hình thức hợp đồng, có cách khấu trừ và quyết toán khác nhau theo quy định hiện hành. Nên hỏi người làm thuế hoặc kế toán khi bắt đầu, đừng đợi tới cuối năm.
- Xung đột lợi ích. Làm cho hai doanh nghiệp cùng ngành có thể chạm vào bí mật kinh doanh, điều khoản không cạnh tranh, cam kết bảo mật. Đọc kỹ hợp đồng từng nơi và minh bạch với từng bên.
- Không có ai đầu tư vào việc học của bạn. Công ty thường không đào tạo người làm bán thời gian. Bạn phải tự dành thời gian và tiền để cập nhật chuyên môn.
- Cảm giác không thuộc về đâu. Không có đồng nghiệp cố định, không có buổi liên hoan cuối năm của riêng mình. Với nhiều người, đây là cái giá lớn nhất về mặt tinh thần.
Những rủi ro này không phải lý do để từ bỏ ý tưởng, mà là danh sách việc cần chuẩn bị. Người chuẩn bị kỹ thường thấy kiểu sự nghiệp này bền và tự do hơn; người nhảy vào vì chán công sở thường gặp những rủi ro này cùng lúc và quay về.
Chuyển sang dần dần, không nhảy một bước
Phần lớn người làm portfolio career thành công không bỏ việc toàn thời gian rồi mới đi tìm nhánh. Họ đi từng bước:
- Thử một nhánh nhỏ ngoài giờ trong khi vẫn đi làm toàn thời gian, nếu hợp đồng lao động và chính sách công ty cho phép. Mục đích là kiểm chứng có người trả tiền cho chuyên môn của bạn hay không.
- Đàm phán giảm thời gian ở công việc chính, ví dụ từ năm ngày xuống bốn ngày, nếu công ty có thể chấp nhận. Một số nơi đồng ý với người họ muốn giữ.
- Xây nhánh neo trước: một hợp đồng bán thời gian dài hạn hoặc vai trò cố vấn có phí tháng. Có nhánh neo rồi mới mở thêm nhánh dự án.
- Lập quỹ dự phòng đủ trang trải vài tháng chi tiêu thiết yếu, vì những tháng đầu thu nhập thường thấp và chậm.
- Đặt quy tắc cho chính mình: tối đa bao nhiêu khách cùng lúc, mỗi tuần giữ bao nhiêu giờ cho việc học và nghỉ, nhánh nào được ưu tiên khi xung đột lịch.
- Xem lại sau một năm: thu nhập ra sao so với lúc đi làm, sức khoẻ thế nào, vốn sự nghiệp có tăng không, mình có muốn tiếp tục không.
Nếu sau một năm thấy không hợp, quay lại làm toàn thời gian vẫn là lựa chọn bình thường. Kinh nghiệm làm nhiều nhánh thường còn giúp ích khi ứng tuyển, vì cho thấy khả năng tự quản lý và làm việc với nhiều kiểu tổ chức. Muốn ước lượng có bao nhiêu vị trí bán thời gian hoặc theo dự án trong ngành mình đang được tuyển, có thể tham khảo tin trên mangvieclam.com.
Giữ mỗi nhánh tốt mà không kiệt sức
Rủi ro lớn của sự nghiệp nhiều nhánh là mỗi nơi chỉ nhận được một phiên bản mệt mỏi của bạn. Khách hàng không quan tâm bạn còn ba nơi khác; họ chỉ thấy bạn trả lời chậm hay làm cẩu thả. Vì vậy cần ranh giới rõ: mỗi nhánh có khung thời gian riêng trong tuần, kênh liên lạc riêng, và thoả thuận rõ về thời gian phản hồi.
Thứ hai là chi phí chuyển ngữ cảnh. Chuyển từ đầu óc của khách hàng ngành bán lẻ sang khách hàng ngành sản xuất trong cùng một buổi sáng tiêu hao nhiều năng lượng hơn người ta tưởng. Nhiều người làm portfolio sắp lịch theo ngày, mỗi ngày dành trọn cho một hai nhánh, thay vì xen kẽ từng giờ.
Một thói quen nhỏ giúp nhiều: mỗi tuần dành một buổi ngắn để rà toàn bộ danh mục, gồm hạn chót của từng nhánh, công nợ chưa thu, khách nào sắp hết hợp đồng, và nhánh nào đang chiếm nhiều thời gian hơn giá trị nó mang lại. Không có phòng kế toán hay phòng nhân sự nào làm việc này thay bạn.
Thứ ba là sự nhất quán của câu chuyện nghề nghiệp. Danh mục quá rời rạc, như vừa tư vấn tài chính, vừa bán hàng trực tuyến, vừa dạy yoga, khó tạo ra một uy tín rõ ràng. Danh mục có một trục chung, như "tài chính cho doanh nghiệp nhỏ" thể hiện qua tư vấn, giảng dạy và viết, giúp mỗi nhánh nuôi các nhánh khác: học trò thành khách hàng, khách hàng giới thiệu nơi mời giảng.
Câu hỏi thường gặp
Portfolio career khác gì làm tự do (freelance)?
Làm tự do thường là nhận nhiều dự án nhỏ cùng một loại việc. Portfolio career thường kết hợp nhiều dạng việc khác nhau, có ít nhất một nhánh dài hạn ổn định, và thường dựa trên chuyên môn nhiều năm. Ranh giới không cứng, nhiều người đi từ làm tự do sang portfolio khi đã có nhánh neo.
Có cần thành lập doanh nghiệp để làm portfolio career không?
Không bắt buộc ở giai đoạn đầu; nhiều người làm theo hợp đồng cá nhân. Khi thu nhập lớn hoặc khách hàng yêu cầu hoá đơn, có thể cần tính tới hình thức hộ kinh doanh hay doanh nghiệp. Quyết định này nên hỏi người làm thuế hoặc luật sư theo quy định hiện hành.
Nhà tuyển dụng có đánh giá thấp người từng làm nhiều nhánh không?
Tuỳ cách bạn kể. Nếu các nhánh có trục chung và có kết quả cụ thể, đó là điểm cộng về khả năng tự quản lý và thích nghi. Nếu trông như nhảy từ việc này sang việc khác không mục đích, người tuyển sẽ lo ngại về sự gắn bó.
Làm cho hai công ty cùng lúc có vi phạm hợp đồng lao động không?
Phụ thuộc vào nội dung từng hợp đồng: điều khoản làm việc toàn thời gian, bảo mật, không cạnh tranh. Nguyên tắc chung là đọc kỹ, minh bạch với các bên và tránh làm cho đối thủ trực tiếp. Khi không chắc, nên hỏi luật sư lao động.
Thu nhập portfolio có cao hơn đi làm toàn thời gian không?
Có người cao hơn, có người thấp hơn, và thường dao động nhiều hơn. Đừng chọn kiểu sự nghiệp này chỉ vì kỳ vọng thu nhập cao. Lý do bền hơn là muốn tự chủ, đa dạng, hoặc cần linh hoạt thời gian cho gia đình.