Đồng sáng lập với đồng nghiệp cũ có lợi thế lớn — đã biết cách nhau làm việc, đã tin nhau qua những việc khó — nhưng chính sự quen thuộc đó khiến nhiều cặp bỏ qua những cuộc nói chuyện khó nhất trước khi cùng nghỉ việc: ai làm gì, mỗi người bỏ bao nhiêu thời gian và tiền, ai quyết khi bất đồng, và nếu chia tay thì chia thế nào.
Ở công ty, cả hai có một cấu trúc chung đỡ lấy: sếp phân vai, công ty trả lương, quy trình giải quyết bất đồng. Khi tự làm, cấu trúc đó biến mất và phải được hai người tự dựng. Bài này đưa ra danh sách những điều cần nói rõ, cách đặt câu hỏi để nghe được câu trả lời thật, và những dấu hiệu cảnh báo nên dừng lại trước khi cùng nộp đơn. Chuyện chia cổ phần và thủ tục pháp lý chỉ được nhắc ở mức nguyên tắc.
Đồng nghiệp tốt và đồng sáng lập tốt khác nhau ở đâu
Ở công ty, bạn thấy đồng nghiệp trong một vai trò có ranh giới rõ, với khoản lương đều đặn và một người quản lý ở trên. Bạn biết họ giỏi chuyên môn, đáng tin trong một dự án, dễ chịu khi làm cùng. Nhưng bạn chưa thấy họ khi phải tự quyết mà không có ai duyệt, khi tiền của chính họ đang mất đi, khi gia đình phản đối, khi phải làm việc họ ghét trong nhiều tháng.
Một đồng nghiệp tốt có thể là đồng sáng lập tệ, không phải vì họ kém, mà vì hai người có kỳ vọng khác nhau về tốc độ, quy mô, mức rủi ro, mà ở công ty không bao giờ cần nói ra. Có người muốn một doanh nghiệp nhỏ ổn định nuôi được hai gia đình; có người muốn tăng trưởng nhanh, gọi vốn, chấp nhận mất trắng. Cả hai đều hợp lý, nhưng không thể cùng nằm trong một công ty mà không có xung đột.
Vì vậy, câu hỏi không phải "người này có tốt không", mà là "hai chúng ta có cùng hình dung về doanh nghiệp này trong ba năm tới không, và khi không cùng thì giải quyết thế nào". Điều đó chỉ biết được qua những cuộc nói chuyện cụ thể, tốt nhất là trước khi ai nộp đơn nghỉ.
Năm điều phải nói rõ trước khi cùng nghỉ
Bảng dưới gợi ý câu hỏi cho từng chủ đề. Mỗi người tự viết câu trả lời riêng trước, rồi mới gặp nhau so sánh. Chỗ hai câu trả lời lệch nhau chính là chỗ cần bàn kỹ nhất:
| Chủ đề | Câu hỏi cần trả lời | Dấu hiệu cần bàn thêm |
|---|---|---|
| Hình dung chung | Doanh nghiệp này sau ba năm trông thế nào? Quy mô, số người, ai là khách, có gọi vốn không? | Một người nói "nhỏ mà chắc", người kia nói "nhân rộng nhanh" |
| Vai trò | Ai phụ trách mảng nào, ai có tiếng nói cuối ở mảng đó? Việc không ai thích làm thì ai làm? | Cả hai cùng muốn làm sản phẩm, không ai muốn bán hàng |
| Thời gian | Mỗi người nghỉ việc khi nào? Làm bao nhiêu giờ mỗi tuần? Có ai giữ việc khác song song không? | Một người nghỉ hẳn, người kia "vừa làm vừa xem" |
| Tiền | Mỗi người bỏ vào bao nhiêu? Chịu được bao nhiêu tháng không lương? Mức nào thì dừng? | Quỹ dự phòng hai bên chênh nhau nhiều mà không ai nói ra |
| Chia tay | Nếu một người muốn rời đi, phần của họ xử lý thế nào? Nếu bất đồng không giải quyết được thì sao? | Một người né trả lời vì "nói chuyện này xui" |
Bàn chuyện chia tay không có nghĩa là không tin nhau. Ngược lại, chính vì quý quan hệ nên cần có sẵn lối ra tử tế, để nếu ngày đó đến, hai người vẫn còn nhìn mặt nhau được.
Những điểm hay gây vỡ nhất, và cách nói về chúng
Cam kết thời gian lệch nhau. Một người nghỉ việc, dồn toàn lực; người kia giữ việc cũ "thêm vài tháng cho chắc". Ban đầu có vẻ hợp lý, nhưng sau vài tháng, người làm toàn thời gian thấy mình gánh nhiều hơn mà phần chia như nhau. Cách nói: thống nhất một ngày cụ thể người thứ hai nghỉ, và phần chia gắn với mức cam kết thật.
Sức chịu tài chính khác nhau. Người có quỹ dự phòng lớn, không phải nuôi ai, có thể chờ lâu; người đang trả nợ nhà, có con nhỏ, cần thu nhập sớm. Khác biệt này quyết định tốc độ, mức rủi ro, thời điểm bắt đầu trả lương cho nhau. Nói thẳng số tháng mỗi người chịu được, không phải "chắc ổn".
Ai quyết khi bất đồng. Ở công ty, sếp quyết. Hai người ngang nhau thì cần một cách: chia quyền theo mảng, người phụ trách mảng nào quyết mảng đó; với việc lớn, bàn tới khi đồng ý hoặc nhờ một người cố vấn cả hai cùng tin.
Thứ bậc ngầm từ công ty cũ. Nếu một người từng là sếp của người kia, thói quen cũ dễ quay lại: người này ra lệnh, người kia im lặng. Nói ra điều này từ đầu và chủ động đổi cách làm việc giúp tránh nhiều ấm ức sau này.
Thử làm cùng nhau trước khi cùng nghỉ
Những cuộc nói chuyện cho biết ý định; làm việc thật cho biết hành vi. Trước khi cả hai nộp đơn, nên có một giai đoạn thử ngắn, trong phạm vi hợp đồng lao động của mỗi người cho phép:
- Chọn một việc nhỏ có khách thật hoặc người dùng thật, đủ để có áp lực và có quyết định phải đưa ra.
- Phân vai như dự định khi làm thật, kể cả mảng không ai thích.
- Đặt hạn và tự chấm sau mỗi mốc: ai làm đúng hẹn, cách hai người xử lý khi có trục trặc, ai nhường ai.
- Ghi lại các lần bất đồng và cách giải quyết; xem có mẫu lặp lại không.
- Sau giai đoạn thử, mỗi người tự hỏi riêng: "Mình có muốn làm việc với người này mỗi ngày trong ba năm tới không?" — rồi mới gặp nhau.
Nếu giai đoạn thử cho thấy chỗ lệch lớn, đó là thông tin quý, không phải thất bại. Hai người vẫn có thể hợp tác theo cách khác: một người làm chủ, người kia là cộng tác viên hoặc khách hàng, giữ được cả quan hệ lẫn công việc.
Đưa thoả thuận thành văn bản
Những gì hai người đã thống nhất nên được ghi lại thành văn bản trước khi bỏ tiền và thời gian vào. Lúc đầu có thể chỉ là một bản ghi nhớ giữa hai người, ghi các câu trả lời trong bảng ở trên. Khi lập doanh nghiệp, các nội dung về góp vốn, phần sở hữu, quyền biểu quyết, cách xử lý khi một người rời đi cần được thể hiện trong điều lệ và thoả thuận giữa các thành viên, theo quy định pháp luật hiện hành về doanh nghiệp.
Cách chia phần sở hữu, việc gắn phần sở hữu với thời gian cam kết, thủ tục góp vốn là chủ đề riêng, có nhiều cách làm và nên hỏi người làm luật doanh nghiệp. Điều cần nhấn ở đây là thứ tự: thống nhất bằng lời và bằng giai đoạn thử trước, rồi mới tới giấy tờ pháp lý. Giấy tờ chỉ ghi lại một thoả thuận đã có; nó không tạo ra sự đồng thuận khi hai người chưa thực sự đồng ý.
Một điểm hay bị quên là xem lại cam kết của cả hai với công ty cũ: bảo mật, không cạnh tranh, không lôi kéo nhân viên. Hai người cùng rời một công ty để làm cùng lĩnh vực là trường hợp dễ bị chú ý, nên càng cần làm đúng thời hạn báo trước, bàn giao kỹ và không mang theo tài liệu nào.
Dấu hiệu nên dừng lại trước khi cùng nộp đơn
Không phải cặp nào cũng nên thành đồng sáng lập, và nhận ra điều đó trước khi nghỉ việc rẻ hơn nhiều so với sau. Vài dấu hiệu đáng để dừng hoặc đổi cách hợp tác:
- Một người liên tục né những câu hỏi về tiền và chia tay, coi đó là "nghĩ xa quá".
- Hai hình dung về doanh nghiệp sau ba năm khác nhau căn bản và không ai muốn nhường.
- Trong giai đoạn thử, một người thường xuyên trễ hẹn hoặc đẩy việc khó cho người kia.
- Gia đình một bên phản đối mạnh mà người đó chưa giải quyết.
- Bạn thấy mình đồng ý vì ngại làm mất lòng, không phải vì thật sự đồng ý.
Dừng lại không có nghĩa là mất một người bạn. Nhiều cặp đồng nghiệp chọn không cùng mở công ty, rồi vẫn giới thiệu khách cho nhau, góp ý cho nhau trong nhiều năm.
Sau khi đã bắt đầu: giữ nhịp nói chuyện thẳng
Những cuộc nói chuyện trước khi nghỉ việc là bắt buộc, nhưng chưa đủ. Hoàn cảnh thay đổi liên tục: một người có con, một người mệt, khách lớn đến rồi đi, doanh nghiệp lớn nhanh hơn hoặc chậm hơn dự tính. Điều hai người thống nhất lúc đầu sẽ cần được xem lại, và nếu không có một nhịp cố định để xem lại, những điều không vừa ý sẽ tích tụ thành ấm ức.
Một cách làm đơn giản là hẹn nhau mỗi tháng một buổi riêng, tách khỏi các cuộc họp công việc, chỉ để nói về quan hệ đồng sáng lập: mỗi người thấy mình đang gánh phần nào, có điều gì đang khó chịu, kế hoạch cá nhân có gì thay đổi. Mỗi quý, mở lại bảng năm điều đã thống nhất và hỏi xem điều nào cần sửa.
Những buổi này nghe có vẻ hình thức, nhưng chúng tạo ra một chỗ an toàn để nói điều khó trước khi nó thành mâu thuẫn. Nhiều cặp đồng sáng lập tách nhau không vì một sự cố lớn, mà vì hàng chục chuyện nhỏ không ai nói ra. Với hai người từng là đồng nghiệp, có thêm một cái lợi: bạn đã biết người kia phản ứng thế nào khi bị góp ý ở công ty, nên có thể chọn cách nói hợp với họ ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên rủ đồng nghiệp đang làm cùng công ty cùng nghỉ để khởi nghiệp không?
Có thể, nhưng nên để mỗi người tự quyết định dựa trên hoàn cảnh riêng, và kiểm tra cam kết không lôi kéo nhân viên trong hợp đồng. Nói chuyện kỹ về vai trò, thời gian, tiền và cách chia tay trước khi ai nộp đơn, thay vì cùng nghỉ trong hứng khởi.
Hai đồng sáng lập chia đều mọi thứ có ổn không?
Chia đều đơn giản và dễ chịu lúc đầu, nhưng chỉ hợp khi đóng góp về thời gian, tiền và vai trò thật sự tương đương. Khi đóng góp lệch nhau, chia đều dễ sinh ấm ức. Cách chia cụ thể là chủ đề riêng, nên hỏi người làm luật doanh nghiệp và ghi rõ trong thoả thuận.
Từng là sếp và nhân viên có làm đồng sáng lập được không?
Được, nhưng cần chủ động đổi cách làm việc. Thói quen ra lệnh và im lặng từ công ty cũ dễ quay lại. Nói thẳng chuyện này từ đầu, chia rõ quyền quyết theo mảng và tạo cơ hội để người từng là nhân viên phản biện mà không ngại.
Nếu một người muốn rút lui sau vài tháng thì xử lý thế nào?
Nếu đã có thoả thuận từ trước về phần của người rút lui và cách bàn giao, việc này sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều. Nếu chưa, hai người cần ngồi lại sớm, ghi rõ phần việc, phần tiền, quyền với sản phẩm, và nhờ người hiểu luật hỗ trợ khi có tài sản hoặc phần vốn góp đáng kể.
Có cần người thứ ba làm trọng tài giữa hai đồng sáng lập không?
Không bắt buộc, nhưng một người cố vấn mà cả hai cùng tin có thể giúp nhiều khi bất đồng kéo dài. Thống nhất từ đầu rằng với những việc lớn không đồng ý được, hai người sẽ cùng nghe ý kiến của người đó trước khi quyết.
Làm việc tốt với nhau ở công ty có phải dấu hiệu đủ để cùng khởi nghiệp?
Đó là điểm khởi đầu tốt nhưng chưa đủ. Ở công ty, cả hai có cấu trúc đỡ phía dưới. Khi tự làm, sức chịu tài chính, cách ra quyết định và hình dung về tương lai mới thật sự lộ ra. Một giai đoạn làm thử có áp lực thật giúp biết rõ hơn.