Một kế hoạch sự nghiệp 5–10 năm dùng được không phải là bảng ghi "năm thứ ba lên trưởng nhóm, năm thứ sáu lên trưởng phòng". Nó gồm ba tầng có độ rõ khác nhau: một hướng mờ cho năm thứ mười, một vài mốc tương đối rõ cho năm thứ ba, và những việc rất cụ thể cho năm nay. Tầng càng xa càng mờ, và điều đó là đúng, vì không ai biết ngành của mình sẽ ra sao sau mười năm.
Người lập kế hoạch kiểu lịch thăng chức thường bỏ kế hoạch sau năm đầu, vì chỉ cần một lần tái cấu trúc hay một lần đổi sếp là lịch vỡ. Người không lập gì thì để sự nghiệp trôi theo các cơ hội ngẫu nhiên. Cách ở giữa là lập theo hướng và theo kịch bản, có điểm xem lại định kỳ. Bài này đi từng bước, có ví dụ giả định để thấy kế hoạch trông ra sao trên giấy.
Vì sao kế hoạch kiểu lịch thăng chức hay đổ vỡ
Chức danh là thứ do người khác trao, phụ thuộc vào cơ cấu tổ chức, ngân sách, chỗ trống và cả quan hệ giữa các sếp. Đặt mục tiêu sự nghiệp bằng chức danh là đặt cược vào những thứ mình không điều khiển được. Khi lịch trễ, người ta dễ kết luận "kế hoạch vô ích" và bỏ luôn việc lập kế hoạch.
Thứ hai, chức danh không nói lên năng lực một cách ổn định. Cùng chữ "trưởng phòng" ở công ty năm mươi người và công ty năm nghìn người là hai công việc khác hẳn. Cùng chữ "quản lý dự án" ở hai ngành có thể đòi hai bộ kỹ năng gần như không chung gì. Kế hoạch đặt trên chức danh dễ dẫn tới những bước nhảy trông đẹp trên giấy nhưng không làm người đó giỏi hơn.
Thứ ba, ngành nghề thay đổi nhanh hơn chu kỳ mười năm. Những vai trò phổ biến hôm nay có thể chưa có tên mười năm trước, và một số vai trò hôm nay sẽ bị gộp hoặc tách trong mười năm tới. Một kế hoạch tốt phải sống được qua những thay đổi đó, nghĩa là phải được viết bằng những thứ bền hơn chức danh: loại vấn đề mình muốn giải, loại kỹ năng mình muốn sở hữu, loại môi trường mình muốn làm việc.
Ba tầng của một kế hoạch dài hạn
Tầng xa, năm thứ mười: một hướng, không phải một đích. Viết bằng mô tả công việc mong muốn thay vì chức danh. Ví dụ giả định: "làm người chịu trách nhiệm cuối cùng cho chất lượng sản phẩm của một nhà máy thực phẩm cỡ vừa, có tiếng nói khi đầu tư dây chuyền mới". Câu này có thể ứng với nhiều chức danh khác nhau ở nhiều công ty.
Tầng giữa, năm thứ ba: vài mốc kiểm chứng được. Những mốc cho biết bạn đang trên đường tới hướng xa: đã tự dẫn một đợt đánh giá chất lượng cho khách hàng lớn, đã quản lý trực tiếp ít nhất ba người, đã đứng chính trong một dự án đổi quy trình. Mốc tầng giữa là năng lực và trải nghiệm, không phải chức danh.
Tầng gần, năm nay: việc làm ngay được. Những việc cụ thể giúp tới mốc tầng giữa: xin tham gia đợt đánh giá của khách hàng sắp tới, học một chứng chỉ chuyên môn cụ thể, nhận kèm một bạn mới vào. Tầng gần phải rõ đến mức biết thứ Hai tuần sau làm gì.
Mối nối giữa ba tầng. Mỗi việc ở tầng gần phải trả lời được câu "việc này đưa mình gần mốc nào ở tầng giữa". Mỗi mốc ở tầng giữa phải trả lời được "mốc này cần cho hướng xa thế nào". Việc nào không nối được thì xem lại, có thể nó vẫn đáng làm vì lý do khác, nhưng đừng tự lừa rằng nó phục vụ sự nghiệp.
Viết kế hoạch theo kịch bản thay vì một đường duy nhất
Một kế hoạch chỉ có một đường là kế hoạch dễ gãy nhất. Cách bền hơn là viết sẵn hai ba kịch bản cho tầng giữa, mỗi kịch bản có tín hiệu nhận biết. Ví dụ giả định cho một kế toán tổng hợp sáu năm kinh nghiệm:
| Kịch bản | Mô tả | Tín hiệu nhận biết | Việc chuẩn bị chung |
|---|---|---|---|
| A. Đi lên quản lý tài chính | Phụ trách cả phòng kế toán ở công ty cỡ vừa | Được giao kèm người, được mời vào họp ngân sách | Đọc báo cáo quản trị, nói chuyện với ban giám đốc |
| B. Chuyên sâu kiểm soát nội bộ | Làm kiểm soát hoặc kiểm toán nội bộ ở tập đoàn | Được giao rà quy trình, phát hiện sai sót đáng kể | Hiểu quy trình liên phòng ban, chứng chỉ chuyên môn |
| C. Tư vấn độc lập cho doanh nghiệp nhỏ | Làm kế toán, tư vấn cho vài khách hàng | Có người quen nhờ làm ngoài giờ, công ty cho phép | Mạng lưới chủ doanh nghiệp nhỏ, kỷ luật tự quản |
Cột cuối là phần đáng giá nhất: những việc chuẩn bị dùng được cho nhiều kịch bản. Trong ví dụ, hiểu báo cáo quản trị và quy trình liên phòng ban có ích cho cả A lẫn B; quan hệ với chủ doanh nghiệp có ích cho cả A lẫn C. Ưu tiên những việc phục vụ nhiều kịch bản cùng lúc giúp bạn không phải đặt cược tất cả vào một đường.
Kịch bản cũng giúp bình tĩnh khi chuyện bất ngờ xảy ra. Bị cắt giảm, đổi sếp, công ty bị mua lại vẫn là cú sốc, nhưng nếu đã có kịch bản B và C với tín hiệu rõ, bạn chỉ cần chuyển trọng tâm thay vì bắt đầu nghĩ từ con số không.
Lập kế hoạch trong một buổi chiều
Không cần phần mềm hay biểu mẫu phức tạp. Một tờ giấy chia ba cột, hoặc một tệp văn bản ngắn, là đủ:
- Viết hướng xa trong một hai câu mô tả loại việc, loại vấn đề, loại ảnh hưởng mà bạn muốn có sau khoảng mười năm. Tránh chức danh và con số lương.
- Liệt kê những gì người đang ở vị trí đó có mà bạn chưa có. Cách tốt nhất là nói chuyện với hai ba người đang làm đúng loại việc đó, hỏi họ đã đi qua những chặng nào.
- Chọn hai ba kịch bản cho tầng giữa, viết tín hiệu nhận biết cho từng kịch bản như bảng ở trên.
- Lọc ra những việc chuẩn bị dùng chung cho nhiều kịch bản. Đây là danh sách ưu tiên.
- Chọn hai ba việc cho năm nay từ danh sách ưu tiên, viết thành hành động bắt đầu được trong tháng.
- Đặt lịch xem lại: mỗi quý mười lăm phút cho tầng gần, mỗi năm một buổi cho tầng giữa, ba năm một lần cho tầng xa.
Bước thứ hai hay bị bỏ qua nhất mà lại quan trọng nhất. Đọc sách hay tưởng tượng thì không biết được con đường thật. Những người đã đi qua sẽ kể những thứ không có trong mô tả công việc: phải chịu áp lực gì, phải quen ai, đã mất bao lâu ở mỗi chặng.
Xem lại và chỉnh: kế hoạch sống là kế hoạch được sửa
Một kế hoạch dài hạn không được sửa trong ba năm gần như chắc chắn đã lỗi thời. Mỗi lần xem lại, câu hỏi chính không phải là "mình có đúng lịch không" mà là "thông tin mới nào làm thay đổi bức tranh". Có thể là bạn phát hiện mình rất thích quản lý người, hoặc ngược lại, rất mệt khi phải quản lý. Có thể là ngành có thay đổi lớn về công nghệ hay quy định. Có thể là hoàn cảnh gia đình đổi.
Nên phân biệt hai loại chỉnh. Chỉnh tầng gần là chuyện bình thường, gần như quý nào cũng có. Chỉnh tầng giữa nên có lý do rõ, như một kịch bản đã mất tín hiệu trong hơn một năm. Chỉnh tầng xa là quyết định lớn, chỉ nên làm sau khi đã trò chuyện với vài người và đã có thời gian suy nghĩ, không làm ngay sau một tuần tồi tệ ở chỗ làm.
Muốn kiểm xem kịch bản nào còn sống trên thị trường, cách đơn giản là đọc định kỳ tin tuyển dụng của những vị trí ở tầng giữa và hỏi chuyện người đang làm đúng vị trí đó, để thấy ngành nào, khu vực nào đang cần và họ đòi gì. Kịch bản nào hai năm liền không thấy ai tuyển, không thấy ai làm, có lẽ nên thay bằng kịch bản khác.
Ví dụ giả định: một kế hoạch trên một trang
Để thấy ba tầng nối nhau thế nào, hãy xem một ví dụ giả định. Chị Hà, nhân vật hư cấu, là kỹ sư chất lượng bảy năm ở một nhà máy thực phẩm tại Đồng Nai. Hướng xa của chị: "Sau khoảng mười năm, là người chịu trách nhiệm chất lượng cho một nhà máy cỡ vừa, có tiếng nói khi chọn nhà cung cấp và đầu tư dây chuyền." Không có chức danh, không có con số.
Tầng giữa, chị chọn hai kịch bản. Kịch bản A là lên quản lý chất lượng ngay tại nhà máy hiện tại, tín hiệu là được giao kèm hai kỹ sư mới và được mời vào các buổi làm việc với khách hàng xuất khẩu. Kịch bản B là chuyển sang một tập đoàn có nhiều nhà máy để học cách quản lý chất lượng trên quy mô lớn, tín hiệu là có người trong nghề giới thiệu cơ hội và chị đủ điều kiện về chứng chỉ chuyên môn. Việc chuẩn bị dùng chung: dẫn chính một đợt đánh giá của khách hàng, học sâu một hệ thống tiêu chuẩn an toàn thực phẩm mà khách xuất khẩu hay yêu cầu, quen thêm vài người ở bộ phận mua hàng.
Tầng gần, năm nay chị chỉ chọn hai việc: xin làm người phụ trách chính đợt đánh giá của khách hàng vào quý ba, và mỗi tháng dành hai buổi tối học tiêu chuẩn. Cả hai việc đều phục vụ cả A lẫn B. Nếu cuối năm tín hiệu của A rõ hơn, năm sau chị dồn sức vào A; nếu ngược lại, chị bắt đầu nói chuyện với người quen ở các tập đoàn. Kế hoạch vừa một trang, nhưng mỗi quyết định nhỏ trong năm đều có chỗ để soi vào.
Kế hoạch sự nghiệp cho người có nhiều ràng buộc
Có con nhỏ hoặc cha mẹ cần chăm. Kế hoạch vẫn cần, chỉ là nhịp khác. Có những năm tầng gần chỉ nên có một việc thay vì ba. Điều quan trọng là giữ hướng xa và không cắt hẳn những việc chuẩn bị dùng chung, để khi ràng buộc nhẹ đi thì có thể tăng tốc.
Làm ở tỉnh, ít lựa chọn công ty. Kịch bản nên tính tới làm từ xa cho công ty ở thành phố lớn, làm cho chi nhánh của doanh nghiệp lớn đặt tại tỉnh, hoặc làm tư vấn cho nhiều doanh nghiệp địa phương. Mạng lưới trong tỉnh thường nhỏ nhưng dày, đó là lợi thế.
Đang trong ngành đi xuống. Hướng xa nên được viết bằng kỹ năng mang đi được: quản lý vận hành, quản lý khách hàng, phân tích số liệu. Kịch bản B, C nên có ít nhất một đường đi ra ngành gần. Chuyện đổi hẳn ngành là quyết định riêng, cần cân nhắc ở một cuộc trò chuyện khác.
Câu hỏi thường gặp
Đi làm mới hai năm thì có cần kế hoạch mười năm không?
Có thể lập, nhưng tầng xa sẽ rất mờ và điều đó bình thường. Ở giai đoạn này nên tập trung vào tầng gần và tầng giữa, chủ yếu là học nghề cho chắc và thử vài loại việc để biết mình hợp gì. Hướng xa sẽ rõ dần sau năm năm.
Có nên chia sẻ kế hoạch với sếp không?
Nên chia sẻ phần liên quan tới công ty hiện tại, như mong muốn được giao loại việc nào, học thêm gì. Không nhất thiết kể những kịch bản liên quan tới việc rời đi hay làm riêng. Sếp tốt sẽ dùng thông tin này khi phân việc.
Kế hoạch có nên ghi mục tiêu thu nhập không?
Có thể ghi một khoảng mong muốn để tự định hướng, kèm ghi chú đó là ví dụ giả định của chính mình, không phải cam kết. Thu nhập phụ thuộc thị trường và thời điểm. Nếu kế hoạch chỉ đo bằng thu nhập, bạn dễ chọn những bước tăng lương nhanh nhưng không xây năng lực cho chặng sau.
Nếu sau ba năm phát hiện hướng xa không còn hợp?
Đó là kế hoạch đang làm đúng việc của nó: giúp bạn phát hiện sớm. Phần lớn kỹ năng và quan hệ đã tích luỹ vẫn dùng được cho hướng mới. Hãy viết lại tầng xa sau khi trò chuyện với vài người, và giữ những việc chuẩn bị dùng chung.
Có mô hình lý thuyết nào giúp lập kế hoạch sự nghiệp không?
Có nhiều mô hình, ví dụ lý thuyết các giai đoạn sự nghiệp của Donald Super hay ý tưởng vốn sự nghiệp của Cal Newport. Chúng giúp hiểu bối cảnh, nhưng kế hoạch cụ thể vẫn phải dựa trên dữ liệu về chính bạn và về ngành của bạn.