Muốn sự nghiệp tiến lên có chủ đích, việc đơn giản và hiệu quả nhất là mỗi năm dành riêng một buổi khoảng hai giờ để rà soát: nhìn lại một năm đã làm gì, đo xem mình có thật sự tiến không, đọc lại thị trường, và chốt tối đa ba việc cho năm tới. Phần lớn người đi làm chỉ nghĩ về sự nghiệp khi có chuyện, như bị bỏ qua khi xét lên cấp hay nhận được lời mời từ công ty khác. Khi đó quyết định thường vội và bị cảm xúc kéo đi.
Rà soát sự nghiệp khác với buổi đánh giá hiệu suất của công ty. Buổi đánh giá trả lời câu "bạn làm việc cho công ty thế nào". Buổi rà soát trả lời câu "công việc này đang làm gì cho sự nghiệp của bạn". Bài dưới đây đưa ra cách chuẩn bị, bộ câu hỏi theo bốn nhóm, cách đọc kết quả và mẫu ghi chép một trang.
Vì sao cần một buổi riêng, mỗi năm một lần
Sự nghiệp trôi theo kiểu rất khó nhận ra trong ngày thường. Mỗi tuần đều có việc gấp, mỗi tháng đều có mục tiêu, nên ai cũng thấy mình bận và có vẻ đang tiến. Chỉ khi đặt năm nay cạnh năm ngoái mới thấy rõ: việc có khó hơn không, phạm vi có rộng hơn không, có ai mới biết đến mình không. Không đặt cạnh nhau thì ba năm trôi qua trong một vị trí mà vẫn tưởng mới được một năm.
Một năm là nhịp vừa phải. Ngắn hơn thì chưa đủ dữ liệu, vì nhiều dự án kéo dài vài tháng mới có kết quả. Dài hơn thì những lựa chọn sai đã kịp đóng rễ. Nhiều người chọn làm vào tuần trước kỳ nghỉ Tết hoặc ngay sau buổi đánh giá cuối năm của công ty, khi dữ liệu đã có sẵn và đầu óc đang ở chế độ nhìn lại.
Điều kiện duy nhất là làm thật, có ghi chép. Rà soát trong đầu lúc chạy xe về nhà thường dừng ở cảm giác "năm nay cũng ổn". Viết ra mới buộc mình trả lời từng câu, và tờ giấy năm nay sẽ là thứ để so vào năm sau.
Chuẩn bị trước buổi rà soát
Dành nửa giờ gom nguyên liệu trước, buổi rà soát sẽ nhanh và trung thực hơn nhiều. Những thứ nên có trên bàn:
- Nhật ký thành tích nếu có ghi trong năm. Nếu không, lướt lại lịch làm việc, thư điện tử đã gửi và các báo cáo để dựng lại danh sách việc đã làm.
- Kết quả đánh giá của công ty năm nay và năm trước, kể cả phần nhận xét viết tay của sếp.
- Tờ rà soát năm ngoái, nếu đã từng làm. Đây là tài liệu quý nhất vì nó cho biết năm ngoái bạn định làm gì.
- Ba đến năm tin tuyển dụng của vị trí cao hơn bạn một bậc, trong cùng nghề, ở công ty khác. Chúng là thước đo khách quan về những gì thị trường đòi.
- Danh sách người bạn đã làm việc cùng trong năm, trong và ngoài công ty.
Đừng chuẩn bị bằng cách đọc thêm sách về sự nghiệp hay nghe bài nói về thành công. Buổi rà soát cần dữ liệu về chính bạn, không cần thêm cảm hứng.
Bộ câu hỏi theo bốn nhóm
Trả lời từng câu bằng vài dòng cụ thể, có ví dụ. Câu trả lời một chữ như "có" hay "ổn" không có giá trị gì:
| Nhóm | Câu hỏi | Câu trả lời tốt trông như thế nào |
|---|---|---|
| Việc đã làm | Ba việc có kết quả rõ nhất trong năm là gì? Kết quả đo được bằng gì? | Có số đo hoặc hệ quả cụ thể: giảm thời gian chốt sổ từ năm ngày xuống ba ngày (ví dụ giả định) |
| Việc đã làm | Việc nào năm nay mình làm được mà năm ngoái chưa làm được? | Một việc mới về độ khó, không chỉ nhiều hơn về số lượng |
| Tiến bộ | Kỹ năng nào lên rõ nhất? Ai nhận ra điều đó ngoài mình? | Có người khác xác nhận: được nhờ, được giao, được khen cụ thể |
| Tiến bộ | Phạm vi trách nhiệm có rộng hơn không: người, tiền, khách, hệ thống? | Một con số phạm vi tăng lên, hoặc trung thực ghi "không đổi" |
| Môi trường | Năm tới ở đây còn việc gì khó hơn để mình học không? | Tên một dự án hoặc vai trò cụ thể, không phải "chắc là có" |
| Môi trường | Người mình học được nhiều nhất còn ở đây không? | Tên người, và mình có còn làm việc gần họ |
| Thị trường | Tin tuyển dụng vị trí kế tiếp đòi gì mà mình chưa có? | Một danh sách ngắn những thứ còn thiếu |
| Thị trường | Trong năm có ai ngoài công ty tìm đến mình vì chuyên môn không? | Lời mời trò chuyện, lời nhờ góp ý, lời giới thiệu |
Nhóm câu hỏi về thị trường là nhóm hay bị bỏ qua nhất, vì nó gây khó chịu: nó buộc mình so với bên ngoài. Nhưng chính nhóm này giúp phân biệt "mình ổn ở công ty này" với "mình có giá trị trong nghề". Hai thứ đó không phải lúc nào cũng đi cùng nhau.
Đọc kết quả: ba bức tranh hay gặp
Bức tranh thứ nhất: đang tiến, cứ tiếp tục. Việc khó hơn năm trước, phạm vi rộng hơn, có người ngoài nhóm tìm đến. Việc của năm tới là giữ đà và chọn bước kế tiếp có chủ đích, thay vì để công ty tự xếp. Câu hỏi đáng đặt ra là bước kế tiếp nằm ở đâu và cần gì để tới đó.
Bức tranh thứ hai: bận nhưng đứng yên. Làm nhiều, được khen chăm chỉ, nhưng câu trả lời ở nhóm "tiến bộ" gần giống hệt năm ngoái. Đây là bức tranh phổ biến nhất ở người 4–8 năm kinh nghiệm. Nguyên nhân thường là nhận mọi việc được giao, không giành việc khó. Cách sửa không phải làm nhiều hơn mà là đổi loại việc: chủ động xin một dự án mới về độ khó, bớt đi những việc mình làm đã quá thuần.
Bức tranh thứ ba: môi trường đã cạn. Câu trả lời ở nhóm "môi trường" toàn là "không": không còn việc khó hơn, người giỏi đã đi, mảng mình làm bị thu hẹp. Lúc đó cố gắng thêm ở chỗ cũ thường không đổi được gì. Đây là tín hiệu nên bắt đầu chuẩn bị chuyển bước, trong hoặc ngoài công ty, và chuẩn bị từ khi còn đang làm tốt chứ không đợi tới lúc chán.
Ít người rơi gọn vào một bức tranh. Thường là pha trộn: tiến ở kỹ năng nhưng đứng yên ở phạm vi, hoặc môi trường còn tốt nhưng thị trường đã đòi thứ mình chưa có. Điều quan trọng là gọi đúng tên phần đang kẹt.
Chốt ba việc cho năm tới
Phần cuối buổi rà soát quan trọng hơn phần đầu. Nhìn lại mà không đổi gì thì chỉ là hoài niệm. Cách chốt:
- Chọn tối đa ba việc. Nhiều hơn thì đến tháng ba đã quên. Một việc về kỹ năng, một việc về phạm vi hoặc dự án, một việc về quan hệ là tổ hợp hay dùng.
- Viết mỗi việc thành hành động có thể bắt đầu trong tháng này. Không viết "giỏi tiếng Anh hơn" mà viết "mỗi tuần thuyết trình một lần bằng tiếng Anh trong buổi họp nhóm khu vực".
- Gắn mỗi việc với một người. Sếp cần biết để giao việc, một đồng nghiệp có thể làm cùng, một người ngoài công ty có thể góp ý.
- Ghi dấu hiệu đúng hướng cho mỗi việc, để lần xem lại sau ba tháng biết đang đi đúng hay lệch.
- Đặt lịch ba lần xem lại ngắn mười lăm phút vào cuối mỗi quý, ngay trong lịch làm việc.
Nếu kết quả rà soát rơi vào bức tranh thứ ba, một trong ba việc nên là việc chuẩn bị cho bước chuyển: cập nhật hồ sơ, nói chuyện với vài người trong nghề ở công ty khác, đọc tin tuyển dụng đều đặn. Để ước lượng thị trường đang cần vị trí của mình đến đâu, có thể xem các tin đang tuyển theo ngành và khu vực trên mangvieclam.com.
Mẫu ghi chép một trang
Kết quả buổi rà soát nên gói trong một trang để năm sau mở ra đọc được trong năm phút. Một bố cục hay dùng gồm sáu ô:
- Ô 1 – Ba kết quả rõ nhất của năm: mỗi kết quả một dòng, kèm số đo hoặc hệ quả. Không ghi việc đã làm mà ghi điều đã thay đổi nhờ việc đó.
- Ô 2 – Một việc mới về độ khó: việc năm nay làm được mà năm ngoái chưa làm được. Nếu không có, ghi "không có" và lý do.
- Ô 3 – Bức tranh năm nay: đang tiến, bận mà đứng yên, hay môi trường đã cạn, kèm một câu giải thích vì sao chọn bức tranh đó.
- Ô 4 – Khoảng cách với thị trường: hai ba thứ tin tuyển dụng vị trí kế tiếp đòi mà mình chưa có.
- Ô 5 – Ba việc cho năm tới: viết dạng hành động, mỗi việc gắn một người và một dấu hiệu đúng hướng.
- Ô 6 – Câu hỏi lớn còn treo: điều chưa trả lời được trong buổi, như có nên đổi công ty hay nhận vị trí quản lý, cùng hạn để tìm câu trả lời.
Ô thứ sáu thường bị bỏ trống vì người ta ngại ghi ra những câu hỏi khó. Nhưng chính những câu hỏi đó là thứ quyết định sự nghiệp vài năm tới. Ghi ra kèm hạn trả lời biến một nỗi băn khoăn mơ hồ thành một việc có thể làm: hẹn ai để hỏi, đọc gì, thử gì trong vài tuần.
Khi đặt tờ năm nay cạnh tờ năm ngoái, hãy nhìn ô 5 của năm ngoái trước tiên: ba việc đã định làm, làm được mấy việc. Tỷ lệ này nói về thói quen thực hiện của bạn rõ hơn bất cứ bài trắc nghiệm nào.
Những cái bẫy khiến buổi rà soát thành vô ích
Chỉ ghi điều tốt. Rà soát không phải để viết bản tự khen. Một năm không tiến là dữ liệu quý, miễn là ghi ra được nguyên nhân.
So với đồng nghiệp thay vì so với chính mình năm ngoái. So với người khác thường dẫn tới hai cực: tự mãn hoặc chán nản, và cả hai đều không cho ra hành động. Thước đo chính là bạn của năm trước; thị trường là thước đo phụ.
Đổ hết cho hoàn cảnh. Sếp kém, công ty khó khăn, dịch bệnh, thị trường xấu đều có thật. Nhưng trong mỗi hoàn cảnh vẫn có phần mình chọn được. Ghi cả hai cột: điều ngoài tầm tay, và điều mình đã hoặc chưa làm trong tầm tay.
Ra quyết định lớn ngay trong buổi. Buổi rà soát giỏi lắm cho ra một câu hỏi lớn, như "có nên rời công ty không". Đừng trả lời ngay. Dành vài tuần thu thêm thông tin, nói chuyện với người tin cậy, rồi mới quyết.
Câu hỏi thường gặp
Rà soát sự nghiệp khác gì buổi đánh giá cuối năm của công ty?
Buổi đánh giá của công ty đo bạn đóng góp gì cho công ty theo tiêu chí của công ty. Buổi rà soát riêng đo công việc đang đóng góp gì cho sự nghiệp của bạn, theo tiêu chí của bạn và của thị trường. Hai buổi dùng chung dữ liệu nhưng trả lời hai câu hỏi khác nhau.
Có nên rủ người khác cùng rà soát không?
Phần tự trả lời nên làm một mình để trung thực. Sau đó, đem kết quả nói với một người hiểu nghề và không có lợi ích trực tiếp, như một đồng nghiệp cũ hay người đi trước ở công ty khác. Họ thường nhìn ra điều bạn bỏ sót, nhất là ở nhóm câu hỏi về thị trường.
Nếu năm nay không có kết quả nào đáng kể thì sao?
Ghi đúng như vậy rồi tìm nguyên nhân: không được giao việc khó, được giao nhưng chưa làm tới, hay đã làm mà không ai biết. Mỗi nguyên nhân có cách sửa riêng. Một năm trống, nếu hiểu được vì sao, vẫn cho ra kế hoạch tốt cho năm sau.
Có cần làm theo đúng mẫu câu hỏi trong bài không?
Không bắt buộc. Mẫu chỉ để khỏi bỏ sót bốn nhóm: việc đã làm, tiến bộ, môi trường, thị trường. Bạn có thể thêm câu riêng, ví dụ về sức khoẻ hay thời gian cho gia đình, nếu đó là ràng buộc lớn trong năm.
Lưu kết quả rà soát ở đâu?
Ở chỗ riêng của bạn, không phải trên máy tính hay ổ chung của công ty, vì đây là tài liệu cá nhân và có thể chứa suy nghĩ về việc rời đi. Một tệp riêng hoặc một cuốn sổ là đủ, miễn là năm sau tìm lại được.