Nhận việc dự án cho chính công ty cũ sau khi nghỉ là một bước đệm phổ biến và hợp lý: bạn có ngay một khách hàng hiểu năng lực của mình, công ty có người nắm việc mà không phải tuyển mới. Nó chỉ thành cái bẫy khi khoản thu từ công ty cũ chiếm gần hết thu nhập, khi bạn vẫn làm như nhân viên nhưng mất hết quyền lợi của nhân viên, hoặc khi giá và phạm vi việc không được thoả thuận như với một khách hàng thật.
Bài này giúp bạn quyết định có nên nhận không, nhận ở mức nào, và cần thoả thuận những gì để quan hệ mới rõ ràng với cả hai bên. Phần pháp lý viết ở mức nguyên lý: ranh giới giữa hợp đồng dịch vụ và hợp đồng lao động do Bộ luật Lao động và các văn bản hiện hành quy định, trường hợp cụ thể nên hỏi người hiểu luật. Số tiền trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao công ty cũ thường là khách đầu tiên
Họ biết bạn làm được gì. Một khách mới cần thời gian để tin, cần xem hồ sơ năng lực, cần thử việc nhỏ. Công ty cũ đã thấy bạn làm việc nhiều năm, nên quyết định nhanh hơn nhiều.
Họ đang có khoảng trống. Khi bạn rời đi, những việc chỉ bạn nắm rõ — một hệ thống, một nhóm khách, một quy trình — tạm thời không có người. Thuê bạn theo dự án trong giai đoạn chuyển giao là cách đỡ rủi ro cho họ.
Chi phí ra quyết định thấp cho cả hai. Không cần phỏng vấn, không cần làm quen. Với bạn, đó là doanh thu trong những tháng đầu khi chưa có khách khác; với họ, đó là sự liên tục.
Bạn có thời gian dựng phần còn lại. Khoản thu đều đặn từ công ty cũ trong vài tháng đầu cho phép bạn dành phần thời gian còn lại để làm hồ sơ năng lực, gặp khách mới, chuẩn hoá dịch vụ, thay vì phải nhận vội bất cứ việc gì để có tiền trang trải.
Đó cũng là một lời giới thiệu. Nếu làm tốt, công ty cũ trở thành tham chiếu thật cho khách mới: "đơn vị cũ của anh ấy vẫn thuê anh ấy làm tiếp" là một câu thuyết phục.
Ba cái bẫy hay gặp và cách nhận ra
Bước đệm tốt có thể biến thành chỗ mắc kẹt nếu không để ý. Ba cái bẫy dưới đây thường đi cùng nhau:
| Cái bẫy | Dấu hiệu | Hệ quả nếu để lâu |
|---|---|---|
| Phụ thuộc một khách | Công ty cũ chiếm phần lớn thu nhập sau nhiều tháng | Họ cắt ngân sách hay đổi người phụ trách là bạn mất gần hết thu nhập |
| Nhân viên trá hình | Vẫn làm giờ hành chính, ngồi văn phòng công ty, nhận chỉ đạo hằng ngày như trước | Mất bảo hiểm và quyền lợi của người lao động mà vẫn bị quản như nhân viên; cả hai bên có thể gặp rủi ro pháp lý |
| Giá theo kiểu nhân viên | Giá tính bằng lương cũ chia theo giờ, hoặc "giá chỗ quen" | Thu nhập ròng thấp hơn lúc đi làm, không còn chỗ để tìm khách khác |
Ba cái bẫy này nối với nhau: giá thấp khiến bạn phải nhận nhiều việc từ công ty cũ, nhận nhiều thì không còn thời gian tìm khách khác, không có khách khác thì càng lệ thuộc. Phá vòng này cần thoả thuận rõ từ đầu và một giới hạn bạn tự đặt cho mình.
Hợp đồng dịch vụ hay quan hệ lao động: hiểu ranh giới
Về nguyên lý, khi bạn làm như một nhà cung cấp dịch vụ độc lập, bạn tự quyết cách làm, thời gian làm, nơi làm, dùng công cụ của mình, giao kết quả theo phạm vi đã thoả thuận và có thể làm cho nhiều khách khác. Khi bạn làm việc theo sự quản lý, điều hành của người khác, theo giờ giấc họ quy định, nhận trả công đều đặn như lương, quan hệ đó có thể bị coi là quan hệ lao động dù giấy tờ ghi là hợp đồng dịch vụ.
Ranh giới cụ thể do Bộ luật Lao động và các văn bản hiện hành quy định, và việc xác định trong từng trường hợp xem xét nội dung thực tế chứ không chỉ tên gọi hợp đồng. Với bạn, điều quan trọng là biết mình đang ở bên nào, vì hai bên kéo theo quyền lợi và nghĩa vụ khác nhau: bảo hiểm, thuế, nghỉ phép, chấm dứt hợp đồng.
Nếu công ty cũ muốn bạn tiếp tục làm toàn thời gian, theo giờ hành chính, dưới sự quản lý trực tiếp, thì đó thật ra là một công việc làm thuê, và nên được ký như vậy với đầy đủ quyền lợi. Nếu bạn muốn chuyển sang làm độc lập, hãy thiết kế quan hệ mới đúng là độc lập: giao kết quả, không giao giờ ngồi. Khi còn phân vân, hỏi người hiểu luật lao động trước khi ký.
Những điều cần thoả thuận trước khi ký
Đối xử với công ty cũ như một khách hàng mới, dù người ký vẫn là sếp cũ. Một bản thoả thuận tốt nên trả lời được các câu sau:
- Phạm vi việc: kết quả cần giao là gì, bao nhiêu lần chỉnh sửa, việc nào nằm ngoài phạm vi và tính thêm thế nào.
- Thời hạn: dự án kéo dài bao lâu, có mốc giao nào; nếu là hỗ trợ chuyển giao thì kết thúc khi nào.
- Giá và thanh toán: giá theo dự án hay theo mốc, tạm ứng bao nhiêu, thanh toán trong bao lâu sau khi giao, ai chịu khoản khấu trừ thuế theo quy định.
- Cách làm việc: bạn làm ở đâu, liên lạc qua kênh nào, trả lời trong khung giờ nào, ai là đầu mối bên công ty.
- Quyền với sản phẩm và bảo mật: sản phẩm thuộc về ai sau khi thanh toán, bạn có được nêu dự án trong hồ sơ năng lực không, thông tin nào phải giữ kín.
- Làm cho khách khác: bạn có được phục vụ khách khác cùng ngành không; nếu công ty muốn hạn chế, phạm vi và thời gian ra sao.
- Chấm dứt: mỗi bên báo trước bao lâu, việc dở dang được tính tiền thế nào.
Định giá: đừng lấy lương cũ chia theo giờ
Giá theo dự án cần bù những khoản công ty từng trả hộ khi bạn là nhân viên. Ví dụ giả định để so cách tính:
| Cách tính | Ví dụ giả định | Vấn đề |
|---|---|---|
| Lương cũ chia theo giờ | Lương 22 triệu, 176 giờ một tháng, ra khoảng 125.000 đồng mỗi giờ | Bỏ sót bảo hiểm, thiết bị, ngày nghỉ, thời gian tìm khách |
| Cộng chi phí tự lo | Thêm bảo hiểm tự đóng, thiết bị, phần mềm, quỹ ngày nghỉ | Sát thực tế hơn nhưng vẫn chưa tính giờ không bán được |
| Chia cho giờ tính tiền thật | Nếu chỉ bán được khoảng 60% giờ làm, giá mỗi giờ phải cao hơn tương ứng | Đây là mức giá giúp bạn sống được bằng nghề tự do |
Công ty cũ có thể bất ngờ khi thấy giá theo giờ cao hơn lương cũ quy đổi. Giải thích bằng các khoản họ không còn phải trả: bảo hiểm, chỗ ngồi, thiết bị, phép năm, thời gian chờ việc. Họ chỉ trả khi có việc, bạn gánh phần còn lại. Nếu giá không thoả được, thu hẹp phạm vi thay vì hạ giá.
Ra khỏi bước đệm đúng lúc
Bước đệm chỉ có ích khi nó dẫn tới bước tiếp theo. Vài cách để nó không thành chỗ dừng vĩnh viễn:
- Đặt giới hạn từ đầu: sau một mốc thời gian, ví dụ sáu đến chín tháng, phần thu từ công ty cũ không nên còn chiếm phần lớn thu nhập.
- Dành cố định thời gian mỗi tuần cho việc tìm khách khác, kể cả khi công ty cũ giao đủ việc.
- Dùng dự án cho công ty cũ làm ví dụ trong hồ sơ năng lực (nếu được phép) để chào khách mới.
- Mỗi lần gia hạn hợp đồng, rà lại giá và phạm vi như với một khách bình thường.
- Nếu sau nhiều tháng vẫn không có khách khác, đó là tín hiệu để nghĩ lại: có thể bạn hợp với một vị trí làm thuê hơn, và có thể chính công ty cũ hoặc một công ty khác cần bạn như vậy.
Kết thúc quan hệ dự án với công ty cũ một cách tử tế — báo trước, bàn giao, cảm ơn — giữ cho họ tiếp tục là người giới thiệu bạn trong nhiều năm.
Nói chuyện với sếp cũ về quan hệ mới
Phần khó nhất của việc nhận dự án cho công ty cũ thường không nằm ở hợp đồng mà ở cuộc nói chuyện chuyển vai. Sếp cũ quen giao việc cho bạn bằng một tin nhắn, quen gọi lúc tối muộn, quen nhờ "thêm một chút" mà không cần bàn. Nếu cuộc nói chuyện đầu tiên không đặt lại khung, những thói quen đó sẽ đi theo sang quan hệ mới.
Nên chủ động mở lời trước khi bắt đầu dự án. Nội dung đại ý: từ giờ mình làm như một đơn vị cung cấp dịch vụ, nên mỗi đầu việc mới mình sẽ gửi phạm vi và báo giá trước khi làm; mình trả lời tin nhắn trong khung giờ đã thống nhất; việc phát sinh ngoài phạm vi sẽ được tính riêng. Cách nói nhẹ nhàng, nhưng nội dung rõ ràng, giúp cả hai không phải đoán.
Cũng nên chuẩn bị cho trường hợp sếp cũ thấy khó chịu khi lần đầu nhận báo giá cho một việc "trước đây em làm miễn phí". Giải thích ngắn rằng trước đây đó là một phần lương, giờ là một dịch vụ riêng, và bạn sẵn sàng thu hẹp phạm vi nếu ngân sách không đủ. Phần lớn người quản lý hiểu điều này sau vài lần; nếu không, đó là tín hiệu quan hệ dự án khó bền và bạn nên tìm khách khác sớm hơn dự định. Đây cũng là lúc giữ phép lịch sự với đồng nghiệp cũ đang làm phần việc bạn bàn giao: bạn là người hỗ trợ, không phải người kiểm tra họ.
Câu hỏi thường gặp
Nghỉ việc rồi quay lại làm dự án cho công ty cũ có bị coi là không chuyên nghiệp không?
Không, đây là cách làm khá phổ biến khi chuyển giao công việc hoặc khi công ty cần chuyên môn của bạn theo từng dự án. Điều quan trọng là bạn rời đi tử tế, bàn giao đầy đủ và quan hệ mới được thoả thuận rõ ràng như với một khách hàng.
Làm dự án cho công ty cũ có được đóng bảo hiểm xã hội không?
Nếu là hợp đồng dịch vụ độc lập, thông thường bạn tự lo bảo hiểm y tế và có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện theo quy định hiện hành. Nếu thực chất bạn vẫn làm như nhân viên, quan hệ đó có thể thuộc diện hợp đồng lao động với quyền lợi khác. Hỏi cơ quan bảo hiểm hoặc người hiểu luật khi chưa rõ.
Sếp cũ muốn trả theo tháng như lương thì có nên nhận không?
Một khoản cố định hằng tháng tiện cho cả hai, nhưng cần gắn với phạm vi việc và giới hạn số giờ rõ ràng, không phải "có việc gì thì làm". Nếu kèm yêu cầu giờ giấc và chỗ ngồi cố định, đó gần với quan hệ làm thuê hơn và nên được ký đúng như vậy.
Có nên đưa ra giá cao hơn lương cũ quy đổi không?
Thường là nên, vì giá dịch vụ cần bù bảo hiểm, thiết bị, ngày nghỉ và thời gian không bán được mà công ty từng trả hộ. Giải thích rõ các khoản này. Nếu công ty không chấp nhận, thu hẹp phạm vi việc cho vừa ngân sách của họ thay vì hạ giá xuống dưới mức bạn sống được.
Công ty cũ yêu cầu không làm cho đối thủ trong thời gian hợp tác thì sao?
Đây là yêu cầu có thể thương lượng. Nên hỏi rõ phạm vi đối thủ là ai, áp dụng trong bao lâu, và cân nhắc giá có bù được phần khách bạn phải từ chối không. Điều khoản rộng nên được thu hẹp hoặc đi kèm khối lượng việc đảm bảo.
Khi nào nên dừng nhận việc từ công ty cũ?
Khi bạn đã có đủ khách khác để không phụ thuộc, khi giá và điều kiện không còn hợp lý, hoặc khi quan hệ dần trượt về kiểu nhân viên mà không có quyền lợi. Báo trước theo thoả thuận, bàn giao đầy đủ, và cảm ơn để giữ quan hệ cho những lần sau.