Chiến lược sự nghiệp ở mốc 3–7 năm đi làm gói trong ba việc: chọn một hướng chính để đặt cược trong vài năm tới, dồn sức vào thứ mình làm tốt hơn mặt bằng thay vì vá đều mọi điểm yếu, và nhận ra đúng lúc phải đổi môi trường. Làm được ba việc này thì phần lớn quyết định nhỏ hằng ngày (nhận dự án nào, học gì, nói chuyện với ai) tự có tiêu chí.
Những năm đầu, sự nghiệp tự chạy nhờ việc học nghề: tuần nào cũng biết thêm, năm nào cũng làm được việc khó hơn năm trước. Tới khoảng năm thứ ba đến thứ bảy, đà đó chậm lại. Người cùng lứa bắt đầu tách nhau ra, không phải vì ai chăm hơn ai, mà vì có người đã chọn hướng còn người khác vẫn nhận mọi việc được giao. Bài này đi qua cách chọn, cách dồn sức, cách đọc thời điểm và một kế hoạch 12 tháng đủ đơn giản để làm thật.
Vì sao mốc 3–7 năm cần chiến lược riêng
Ở năm đầu, câu hỏi là "làm sao làm được việc". Ở năm thứ năm, câu hỏi đổi thành "làm việc gì thì giá trị của mình tăng nhanh nhất". Hai câu hỏi cần hai cách sống khác nhau. Người vẫn trả lời câu hỏi thứ nhất khi đã ở mốc thứ hai thường rơi vào cảnh rất bận, được khen là đáng tin, nhưng hồ sơ năm nay trông giống hệt hồ sơ năm ngoái.
Mốc này cũng là lúc thị trường bắt đầu định giá con người theo kiểu khác. Với người mới, nhà tuyển dụng nhìn tiềm năng và thái độ. Với người năm năm, họ nhìn thành tích cụ thể, phạm vi việc đã gánh và một câu trả lời rõ cho câu "anh chị giỏi nhất ở mảng nào". Người không có câu trả lời đó vẫn tìm được việc, nhưng thường ở mức ngang chỗ cũ.
Thêm một lý do ít ai nói: đây là giai đoạn nhiều người có thêm gánh nặng ngoài công việc, như con nhỏ, nhà cửa, cha mẹ bắt đầu cần chăm. Thời gian và sức lực dành cho nghề co lại. Chiến lược ở đây không phải là làm nhiều hơn, mà là chọn để phần sức có hạn đổ vào đúng chỗ.
Chọn một hướng chính và coi nó là một ván cược có hạn
Đặt tên được hướng đi trong một câu. Ví dụ: "kế toán chuyên về giá thành cho doanh nghiệp sản xuất", "kỹ sư phần mềm mảng thanh toán", "nhân sự mảng tuyển dụng khối kỹ thuật". Câu càng cụ thể càng dễ biết dự án nào nên giành, khoá học nào đáng bỏ tiền, người nào trong ngành nên quen. Câu chung chung kiểu "làm tài chính" không giúp chọn gì cả.
Đặt hạn cho ván cược. Một hướng chọn hôm nay không phải là lời thề cả đời. Ghi rõ: thử trong 18–24 tháng, đến mốc đó xem lại bằng dấu hiệu cụ thể. Có hạn thì dám dồn sức, vì biết rằng nếu sai vẫn còn đường lui có kế hoạch.
Chọn hướng có cả ba thứ: mình làm khá, thị trường cần, và chịu được trong nhiều năm. Thiếu cái thứ nhất thì mất nhiều năm mới đuổi kịp. Thiếu cái thứ hai thì giỏi mà không ai trả công. Thiếu cái thứ ba thì bỏ cuộc giữa chừng. Cách kiểm cái thứ hai đơn giản nhất là đọc tin tuyển dụng của vị trí cao hơn mình một hai bậc trong hướng đó: họ đòi gì, đòi bao nhiêu năm, ngành nào tuyển nhiều.
Đo bằng dấu hiệu, không bằng cảm giác. Dấu hiệu hướng đang đúng: được giao việc khó hơn trong mảng đó, người ngoài nhóm bắt đầu tìm đến hỏi, có lời mời trò chuyện từ công ty khác cùng mảng. Dấu hiệu sai: sau một năm vẫn chỉ được giao việc phụ, thấy mình né việc của mảng đó khi có thể.
Dồn sức vào điểm mạnh, chỉ vá điểm yếu khi nó chặn đường
Lời khuyên quen thuộc là "khắc phục điểm yếu". Ở giai đoạn đầu, điều này đúng vì người mới thiếu nền tảng ở nhiều chỗ. Đến mốc năm năm, phần lớn giá trị của một người đến từ vài thứ họ làm tốt hơn hẳn người xung quanh. Đem sức đi kéo một điểm yếu từ mức kém lên mức trung bình thường tốn hơn nhiều so với kéo một điểm mạnh từ mức khá lên mức giỏi, và thị trường trả tiền cho mức giỏi.
Cần phân biệt hai loại điểm yếu. Loại thứ nhất là điểm yếu chặn đường: kỹ năng mà vị trí kế tiếp bắt buộc phải có. Một chuyên viên phân tích muốn lên trưởng nhóm mà không trình bày được trước ban giám đốc thì phải học, không né được. Loại thứ hai là điểm yếu vô hại với hướng đã chọn: một kỹ sư giỏi phần lõi hệ thống không cần thành người vẽ giao diện đẹp. Loại thứ hai có thể để yên, hoặc bù bằng cách làm cặp với người giỏi việc đó.
Khuếch đại điểm mạnh nghĩa là làm cho nó lớn hơn và được thấy nhiều hơn: nhận những dự án dùng đúng thế mạnh đó ở quy mô to hơn, viết lại cách làm thành tài liệu cho cả nhóm dùng, hướng dẫn người mới. Một thế mạnh chỉ mình biết thì chưa thành tài sản nghề nghiệp. Khi nó gắn với tên bạn trong đầu những người ra quyết định, nó mới bắt đầu sinh lời.
Ba kiểu nước đi và khi nào hợp
Khi đã có hướng, câu hỏi tiếp theo là đi bằng cách nào. Có ba kiểu nước đi chính, mỗi kiểu có cái giá riêng:
| Nước đi | Hợp khi | Cái giá phải trả | Dấu hiệu chọn sai |
|---|---|---|---|
| Đào sâu tại chỗ | Công ty đang lớn ở đúng mảng bạn chọn, sếp chịu giao việc khó | Lương thường tăng chậm hơn người nhảy việc trong ngắn hạn | Hai năm liền không có việc nào mới về độ khó |
| Mở rộng phạm vi trong công ty | Muốn lên quản lý hoặc chuyển sang mảng gần, công ty có chỗ trống | Mất một thời gian là người mới ở mảng mới | Được chuyển nhưng chỉ làm việc lặt vặt của bộ phận mới |
| Đổi môi trường | Công ty không còn việc khó hơn để giao, hoặc mảng bạn chọn không phải trọng tâm ở đó | Mất uy tín đã tích luỹ, phải chứng minh lại từ đầu | Đổi chỗ nhưng việc mới giống hệt việc cũ |
Phần lớn sự nghiệp tốt là xen kẽ ba kiểu này chứ không trung thành với một kiểu. Một mẫu hay gặp: đào sâu hai ba năm cho tới khi thành người được tìm đến, rồi mở rộng phạm vi, rồi khi trần ở công ty hiện tại hiện ra thì đổi môi trường với một câu chuyện thành tích rõ ràng trong tay.
Điều nên tránh là đổi môi trường khi chưa có gì để kể. Người nhảy việc ba lần trong ba năm ở mốc này thường có hồ sơ nhiều tên công ty nhưng ít kết quả gắn với tên mình, và nhà tuyển dụng đọc ra điều đó rất nhanh.
Đọc thời điểm: lúc nào nên chuyển bước, lúc nào nên ở lại thêm
Thời điểm quan trọng gần bằng hướng đi. Chuyển quá sớm thì đi tay trắng, quá muộn thì đã lỡ những năm học nhanh nhất. Một số dấu hiệu giúp đọc thời điểm:
- Nên tính chuyển bước: bạn làm được việc của mình với khoảng một nửa sức, và không ai giao thêm việc khó hơn dù đã hỏi.
- Nên tính chuyển bước: người giỏi nhất mà bạn học được nhiều nhất đã rời đi, và không ai thay vào chỗ đó.
- Nên tính chuyển bước: mảng bạn chọn bị công ty thu hẹp, cắt ngân sách, hoặc chuyển cho đơn vị thuê ngoài.
- Nên ở lại thêm: bạn đang giữa một dự án lớn mà kết quả sẽ thành câu chuyện chính trong hồ sơ. Rời trước khi dự án ra kết quả là bỏ lại phần quý nhất.
- Nên ở lại thêm: mới lên vị trí dưới một năm. Năm đầu ở vị trí mới là lúc học nhiều nhất và cũng là lúc chưa có gì để chứng minh.
- Nên ở lại thêm: lý do muốn đi chủ yếu là một người hoặc một giai đoạn khó tạm thời, chứ không phải hướng đi của công ty.
Muốn xem thị trường đang tuyển vị trí kế tiếp của mình ở những ngành và khu vực nào để đọc thời điểm cho sát, có thể tham khảo các tin tuyển dụng trên mangvieclam.com.
Kế hoạch 12 tháng vừa đủ để làm thật
Một kế hoạch sự nghiệp dài mười trang thường không ai mở lại. Bản dưới đây vừa một trang, đủ để xem lại mỗi quý:
- Viết câu hướng đi và hạn của ván cược (ví dụ: "trong 18 tháng, trở thành người phụ trách mảng giá thành của nhà máy").
- Chọn hai việc lớn trong năm giúp hướng đó hiện ra rõ: một dự án muốn giành, một kỹ năng cần nâng lên mức giỏi.
- Gọi tên một điểm yếu chặn đường nếu có, và một cách nhỏ để vá nó trong năm (một khoá học, một lần trình bày mỗi tháng).
- Liệt kê năm người cần biết đến bạn trong hướng đó, trong và ngoài công ty, và lý do chính đáng để làm việc hay trò chuyện với họ.
- Ghi nhật ký thành tích mỗi tuần vài dòng: đã làm gì, kết quả đo được là gì. Đến cuối năm, đây là nguyên liệu cho buổi đánh giá và cho hồ sơ.
- Hẹn ba lần xem lại vào tháng thứ ba, sáu, chín: dấu hiệu nào cho thấy đúng hướng, dấu hiệu nào cho thấy cần chỉnh.
Kế hoạch này cố ý không có mục "lên chức vào tháng X" hay "lương đạt mức Y". Những thứ đó phụ thuộc vào người khác và vào thị trường. Thứ bạn kiểm soát được là việc mình làm, kỹ năng mình xây và người biết đến mình; chức và lương thường theo sau những thứ đó, dù không theo lịch nào cả.
Những chiến lược nghe hay nhưng hay hỏng
"Cứ làm thật tốt, rồi sẽ có người nhìn thấy." Làm tốt là điều kiện cần. Ở công ty có hàng trăm người, người ra quyết định chỉ nhìn thấy những gì được kể lại. Làm tốt mà không ai biết thì kết quả thường được ghi vào tên nhóm hoặc tên sếp.
"Học thật nhiều thứ để không bao giờ lỗi thời." Học rộng mà không có trục thì hồ sơ thành danh sách khoá học. Học phục vụ hướng đi đã chọn mới cộng dồn được.
"Nhảy việc là cách nhanh nhất để tăng lương." Trong ngắn hạn nhiều khi đúng. Về dài hạn, những vị trí cấp cao thường đòi thời gian gắn bó đủ dài để thấy một người tạo ra kết quả bền. Nhảy nhanh mà không mang theo câu chuyện thành tích là đổi tương lai lấy hiện tại.
"Chọn ngành đang nóng." Ngành đang nóng thu hút rất nhiều người cùng lúc. Lợi thế thường nằm ở chỗ giao nhau giữa thứ đang nóng và thứ bạn đã giỏi sẵn, chứ không ở việc bỏ hết để chạy theo.
Câu hỏi thường gặp
Đã 6 năm đi làm mà vẫn chưa biết mình giỏi gì thì sao?
Hãy nhìn ngược lại nhật ký công việc hoặc email của một năm: việc nào người khác hay nhờ bạn, việc nào bạn làm nhanh hơn đồng nghiệp, việc nào bạn được khen cụ thể. Có thể hỏi thêm hai ba đồng nghiệp tin cậy. Câu trả lời thường đã có trong những việc bạn coi là bình thường.
Có nên chọn hướng theo sở thích hay theo nhu cầu thị trường?
Không cần chọn một trong hai. Ở mốc năm năm, bạn đã có dữ liệu về việc mình làm khá và chịu được lâu. Hãy lọc trong những hướng đó, rồi dùng tin tuyển dụng và trò chuyện với người trong nghề để xem hướng nào có cầu. Sở thích thuần tuý mà không có cầu thì giữ làm thú vui.
Đặt cược sai hướng thì có mất mấy năm không?
Ít khi mất trắng. Kỹ năng, quan hệ và cách làm việc tích luỹ trong một hướng phần lớn mang sang được hướng gần. Vì vậy nên đặt hạn 18–24 tháng và xem lại bằng dấu hiệu, để nếu phải đổi thì đổi khi phần mang theo còn nhiều.
Có cần nói hướng đi của mình với sếp không?
Nên nói, ở mức cụ thể vừa phải, vì sếp là người giao việc. Một câu như "năm tới em muốn được làm sâu hơn ở mảng giá thành, nếu có dự án nào liên quan anh chị cân nhắc giúp em" giúp sếp có lý do để chọn bạn khi có việc phù hợp.
Kế hoạch có cần mục tiêu lương cụ thể không?
Có thể ghi một con số để tự định hướng, nhưng đừng coi đó là thước đo duy nhất. Lương phụ thuộc thị trường, ngân sách công ty và thời điểm. Đo tiến bộ bằng độ khó của việc, phạm vi trách nhiệm và số người tìm đến bạn sẽ ổn định hơn.