Mạng lưới cựu sinh viên có ích vì nó mở cửa nhanh hơn mọi kiểu quen biết khác: hai người chưa từng gặp nhưng cùng trường, cùng khoa thường sẵn lòng trả lời tin nhắn của nhau, vì đã có sẵn một điểm chung và một chút tin tưởng ban đầu. Dùng đúng, nó giúp bạn hiểu một ngành, một công ty, một vị trí qua người đi trước; dùng sai, nó thành những lời nhờ xin việc mà người nhận không biết trả lời thế nào.
Bài này viết cho người đã đi làm, kể cả nhiều năm sau khi ra trường: cách tìm cựu sinh viên đang làm trong ngành mình quan tâm, cách nhắn tin để được trả lời, cách tham gia hội cựu sinh viên sao cho có giá trị, và vì sao giúp lại khóa sau cũng là một phần của việc giữ mạng lưới này sống.
Vì sao quan hệ cùng trường mở cửa nhanh
Tâm lý học xã hội gọi hiện tượng ưu ái người cùng nhóm là thiên vị nội nhóm: chỉ cần chia sẻ một đặc điểm, kể cả rất nhỏ, người ta đã có xu hướng tin và giúp nhau hơn. Cùng trường là một điểm chung mạnh vì nó gắn với ký ức cụ thể: thầy cô, ký túc xá, một môn học khó. Một tin nhắn mở đầu bằng "em là khoá sau của anh ở khoa Kinh tế" có cơ hội được đọc cao hơn hẳn một tin nhắn từ người lạ hoàn toàn.
Nhưng điểm chung chỉ mở cửa, không giữ được cửa mở. Người nhận sẵn lòng trả lời lần đầu, nhưng sẽ không trả lời lần thứ hai nếu lần đầu bạn hỏi chung chung, xin việc thẳng, hoặc không cảm ơn. Mạng lưới cựu sinh viên vận hành như bất kỳ mạng lưới nào khác ở chỗ đó.
Điều đáng chú ý là giá trị của mạng lưới này tăng theo thời gian. Khi mới ra trường, bạn bè cùng khoá đều còn ở vị trí thấp. Mười năm sau, nhiều người trong số đó là trưởng phòng, quản lý, chủ doanh nghiệp, rải khắp các ngành. Giữ liên lạc nhẹ nhàng trong những năm đầu là đầu tư cho giai đoạn đó. Ngược lại, người chỉ nhớ tới bạn bè cùng khoá khi cần việc sau mười năm im lặng sẽ thấy cửa mở chậm hơn nhiều, dù điểm chung vẫn còn nguyên.
Tìm cựu sinh viên đang làm trong ngành bạn quan tâm
Có nhiều nguồn, và thường cần kết hợp vài nguồn mới có danh sách đủ dùng:
- Mạng nghề nghiệp trực tuyến: tìm theo tên trường kèm tên công ty hoặc chức danh. Đây là cách nhanh nhất để thấy ai đang làm ở đâu.
- Hội cựu sinh viên của trường, của khoa, nhóm theo khoá hoặc theo ngành. Nhiều trường có văn phòng quan hệ cựu sinh viên giữ danh bạ và tổ chức sự kiện.
- Thầy cô cũ, nhất là người hướng dẫn khoá luận hay phụ trách thực tập. Họ thường biết sinh viên cũ đang làm ở đâu, và lời giới thiệu từ thầy cô có sức nặng.
- Bạn cùng lớp, người có thể biết thêm vài anh chị khoá trên làm trong ngành bạn cần.
- Các nhóm cựu sinh viên trên mạng xã hội, nơi thỉnh thoảng có người đăng tin tuyển dụng hoặc hỏi han chuyện nghề.
Khi lập danh sách, ưu tiên người ở cấp cao hơn bạn một hai bậc, không phải người cao nhất. Một trưởng nhóm thường có thời gian và trải nghiệm gần với bạn hơn một giám đốc khối, và sẵn lòng trò chuyện hơn.
Nhắn tin sao cho được trả lời
Tin nhắn đầu tiên quyết định gần hết. Bảng dưới so hai cách viết cho cùng một mục đích:
| Thành phần | Cách dễ bị bỏ qua | Cách dễ được trả lời |
|---|---|---|
| Mở đầu | Chào anh, em muốn hỏi anh chút | Em là khoá sau của anh ở khoa Kỹ thuật xây dựng, hiện làm giám sát ở một công ty thi công |
| Lý do chọn họ | Không nêu | Em thấy anh đang làm quản lý dự án ở mảng nhà xưởng, đúng mảng em đang tìm hiểu |
| Yêu cầu | Anh có thể giúp em tìm việc không | Anh có thể dành hai mươi phút gọi điện để em hỏi ba câu về công việc quản lý dự án không |
| Lối thoát | Không có | Nếu anh bận thì chỉ cần trả lời một câu qua tin nhắn cũng giúp em nhiều |
| Độ dài | Rất ngắn hoặc rất dài | Bốn năm câu, đọc trong nửa phút |
Nếu sau một tuần không có trả lời, một tin nhắc nhẹ là được; sau đó thì dừng. Nhiều người bận, không trả lời không có nghĩa là từ chối bạn. Khi có cuộc trò chuyện, chuẩn bị câu hỏi trước, giữ đúng thời gian đã hẹn, và gửi tin cảm ơn kèm một điều cụ thể bạn đã học được từ họ.
Những lúc mạng lưới cựu sinh viên có ích nhất
Quan hệ cùng trường không chỉ để tìm việc. Người đi làm nhiều năm thường dùng nó vào những tình huống như sau:
- Tìm hiểu một mảng mới trong cùng nghề, chẳng hạn kỹ sư cơ khí muốn hiểu công việc quản lý bảo trì ở nhà máy, hay kế toán muốn biết làm kiểm soát nội bộ khác gì.
- Kiểm tra một công ty trước khi nhận lời: hỏi một cựu sinh viên đang hoặc từng làm ở đó về sếp, nhịp làm việc, tình hình chung.
- Chuẩn bị chuyển sang thành phố khác: cựu sinh viên ở nơi mới là những người đầu tiên bạn có thể hẹn cà phê.
- Tuyển người cho nhóm: nhắn vào nhóm cựu sinh viên ngành mình để tìm ứng viên hoặc nhờ giới thiệu.
- Tìm người góp ý chuyên môn khi gặp vấn đề lạ trong công việc mà trong công ty không ai từng gặp.
- Tìm đối tác, nhà cung cấp trong ngành, với một mức tin cậy ban đầu cao hơn người lạ.
Điểm chung của các tình huống trên là bạn hỏi thông tin hoặc mở một cuộc trao đổi, không phải xin một ân huệ lớn ngay lập tức. Đó cũng là lý do chúng hay thành công.
Tham gia hội cựu sinh viên cho có giá trị
Đi sự kiện theo ngành, không chỉ sự kiện chung. Buổi họp mặt toàn trường thường đông và khó nói chuyện sâu. Buổi gặp của cựu sinh viên trong cùng ngành, như tài chính, xây dựng, công nghệ, cho cơ hội trò chuyện nghề nhiều hơn.
Nhận một việc. Như với mọi cộng đồng, người góp sức tổ chức được nhiều người biết đến hơn người chỉ tham dự. Hội cựu sinh viên thường thiếu người lo việc cụ thể.
Kết nối chéo khoá. Bạn cùng khoá thì đã quen; giá trị lớn hơn thường nằm ở các khoá trên và khoá dưới vài năm, những người bạn không thể gặp nếu không có hội.
Giữ một danh sách nhỏ sau mỗi buổi. Ghi lại tên, khoá, nơi làm và một chi tiết của hai ba người bạn trò chuyện kỹ nhất. Một tuần sau, nhắn một tin ngắn nhắc lại chi tiết đó. Không có bước này, phần lớn cuộc gặp ở họp mặt cựu sinh viên trôi đi như chưa từng có.
Đừng biến hội thành nơi bán hàng. Giới thiệu sản phẩm, dịch vụ của công ty mình ở hội cựu sinh viên là điều nhiều người làm, và cũng là điều làm nhiều người ngại đi. Nếu có ai quan tâm tới công việc của bạn, họ sẽ hỏi.
Giúp lại khóa sau: phần ít người nghĩ tới
Mạng lưới cựu sinh viên chỉ sống khi có dòng chảy hai chiều. Người được đàn anh đàn chị giúp khi mới ra trường, đến lượt mình đi trước, nên dành thời gian cho khoá sau: trả lời tin nhắn hỏi về nghề, nhận hướng dẫn một sinh viên thực tập, về trường chia sẻ một buổi khi được mời.
Việc này không chỉ là trả ơn. Sinh viên khoá sau sẽ là đồng nghiệp, đối tác, có khi là cấp trên của bạn sau mười năm. Họ cũng là nguồn ứng viên tốt khi bạn cần tuyển người cho nhóm. Và giải thích công việc của mình cho người mới vào nghề là cách tốt để tự nhìn lại mình đang làm gì, vì sao.
Một nhịp vừa phải: trả lời những tin nhắn hỏi han nghiêm túc, nhận một hai buổi chia sẻ mỗi năm nếu trường mời, và giới thiệu cơ hội thực tập ở công ty mình cho khoa cũ khi có. Không cần nhiều hơn để giữ mạng lưới này có ý nghĩa.
Khi đọc tin nhắn từ một sinh viên viết vụng về, hãy nhớ lại tin nhắn đầu tiên của chính mình. Một câu trả lời ngắn và tử tế có thể là điều họ nhớ rất lâu.
Những sai lầm khi dùng quan hệ cùng trường
Chỉ liên lạc khi cần. Người chỉ xuất hiện khi xin giúp đỡ sẽ được giúp một lần, có khi hai. Một lời chúc mừng khi bạn cùng khoá lên chức, một bài viết chuyên môn chia sẻ kèm vài dòng hỏi thăm, giữ cho quan hệ không nguội hẳn giữa những lần cần nhau.
Coi điểm chung là đủ. Cùng trường giúp được trả lời tin nhắn đầu tiên, không giúp được nhận việc. Nếu năng lực và cách làm việc không thuyết phục, không ai muốn đặt uy tín vì một điểm chung.
Hỏi điều tự tìm được. "Công ty anh làm gì" là câu bạn tự tra được trong năm phút. Câu hỏi tốt cho thấy bạn đã tìm hiểu và cần đúng thứ chỉ người trong cuộc biết.
Chỉ nhắm vào người nổi tiếng nhất. Cựu sinh viên thành đạt nhất nhận rất nhiều tin nhắn và có ít thời gian nhất. Người đi trước bạn vài năm thường giúp được cụ thể hơn.
Mang chuyện trường lớp vào công việc quá mức. Ưu ái người cùng trường khi tuyển dụng hay chọn đối tác có thể bị đồng nghiệp xem là thiên vị. Ở vị trí ra quyết định, dùng quan hệ cùng trường để mở cửa, còn đánh giá thì bằng tiêu chí chung.
Câu hỏi thường gặp
Ra trường lâu rồi có dùng mạng lưới cựu sinh viên được không?
Được, và đôi khi còn có lợi hơn, vì bạn đã có kinh nghiệm để trao đổi ngang hàng hơn với người đi trước. Hãy bắt đầu bằng việc tham gia lại hội cựu sinh viên theo ngành hoặc liên hệ vài người cùng khoá đang làm trong lĩnh vực bạn quan tâm.
Nhắn tin cho đàn anh đàn chị không quen có bị coi là phiền?
Ít khi, nếu tin nhắn ngắn, nói rõ bạn là ai, vì sao chọn họ, và xin một việc nhỏ cụ thể như hai mươi phút trò chuyện. Điều làm phiền là xin việc thẳng hoặc hỏi những câu tự tìm được trên mạng.
Có nên nhờ cựu sinh viên giới thiệu việc ngay lần đầu liên hệ?
Không nên. Lần đầu hãy hỏi về công việc, ngành, công ty. Khi đã trò chuyện và họ hiểu bạn hơn, có thể hỏi về cơ hội cụ thể. Nhiều người tự đề nghị giới thiệu khi thấy bạn nghiêm túc và phù hợp.
Trường không có hội cựu sinh viên hoạt động thì sao?
Có thể tìm qua mạng nghề nghiệp trực tuyến theo tên trường, qua thầy cô, hoặc qua nhóm lớp. Nếu thấy cần, bạn có thể cùng vài người lập một nhóm nhỏ theo ngành, bắt đầu từ một buổi cà phê mỗi quý.
Học nhiều trường thì nên tập trung mạng lưới nào?
Tập trung vào nơi có nhiều người làm trong ngành bạn theo. Với người học thạc sĩ hay các chương trình ngắn hạn khi đã đi làm, mạng lưới đó thường gắn với nghề hơn mạng lưới đại học vì bạn học cùng người đang đi làm.