Một buổi cà phê hỏi chuyện nghề với người đang làm ở công ty hoặc vị trí bạn nhắm tới cho biết những điều mà tin tuyển dụng và buổi phỏng vấn không nói: một ngày làm việc thật trông ra sao, sếp nhóm đó làm việc thế nào, người làm tốt ở đây khác người làm vừa ở điểm gì. Với người đã đi làm, đây là cách rẻ và nhanh nhất để kiểm một quyết định chuyển việc trước khi bỏ công ứng tuyển.
Cách làm này có tên tiếng Anh là informational interview, được phổ biến rộng qua cuốn sách hướng nghiệp "What Color Is Your Parachute?" của Richard Bolles. Bài này áp dụng nó cho người đã trong nghề muốn tìm hiểu một công ty, một cấp bậc, hay một mảng mới trong cùng nghề: chọn người, xin hẹn, chuẩn bị câu hỏi, những câu nên tránh, và cách theo dõi sau buổi gặp. Dùng nó để thử một nghề hoàn toàn mới là một câu chuyện khác, cần nhiều bước hơn.
Vì sao người đã đi làm cũng cần những buổi gặp này
Người mới ra trường hỏi chuyện nghề để biết nghề đó là gì. Người đã đi làm vài năm hỏi để biết những thứ cụ thể hơn: công ty A có thật sự cho người cấp chuyên viên làm việc trực tiếp với khách hàng không; vị trí trưởng nhóm ở công ty B quản lý bao nhiêu người, ngân sách ra sao; mảng kiểm soát nội bộ khác mảng kế toán tổng hợp ở nhịp làm việc thế nào.
Những câu này không có trong tin tuyển dụng, và khi hỏi trong buổi phỏng vấn, bạn nhận được câu trả lời của người đang muốn tuyển. Người bên trong, khi không ở vai trò tuyển dụng, thường kể thật hơn: cả những gì họ thích lẫn những gì họ đang chán.
Ngoài thông tin, buổi gặp còn để lại một quan hệ. Nếu sau đó bạn quyết định ứng tuyển, bạn đã có một người hiểu bạn quan tâm nghiêm túc. Nhiều người được giới thiệu nội bộ chính từ những buổi cà phê như thế, mà không cần mở lời xin.
Và nhiều khi, buổi gặp cho bạn lý do để không chuyển. Biết sớm rằng công ty mình định ứng tuyển đang có những vấn đề giống hệt chỗ cũ tiết kiệm cho bạn vài tháng.
Chọn người để hẹn
Người phù hợp nhất thường không phải người cấp cao nhất. Ưu tiên theo thứ tự:
- Người đang làm đúng vị trí hoặc cao hơn một bậc ở công ty bạn quan tâm. Họ biết chi tiết công việc hằng ngày.
- Người vừa rời công ty đó trong một hai năm gần đây. Họ thường kể thẳng hơn, nhưng cần nghe với chút dè dặt nếu họ rời đi không vui.
- Người làm cùng vị trí ở công ty tương tự, để so sánh.
- Người quen của người quen: cựu sinh viên, thành viên cùng hội nghề, người từng gặp ở sự kiện ngành. Một lời giới thiệu ngắn từ người chung tăng khả năng được nhận lời rất nhiều.
Tránh xin hẹn với người đang trực tiếp tuyển cho vị trí bạn định ứng tuyển, vì khi đó cuộc trò chuyện sẽ thành buổi phỏng vấn ngầm, và người kia có thể thấy khó xử. Nếu chỉ quen được người đó, nói rõ ngay từ đầu là bạn muốn tìm hiểu, chưa ứng tuyển, và chấp nhận nếu họ từ chối.
Xin hẹn thế nào để được nhận lời
Lời mời tốt có ba phần: bạn là ai, vì sao chọn họ, và bạn xin đúng bao nhiêu thời gian. Ví dụ dưới đây là một tin nhắn qua mạng nghề nghiệp trực tuyến:
| Phần | Ví dụ |
|---|---|
| Bạn là ai | Em là Hà, đang làm chuyên viên mua hàng ở một công ty sản xuất bao bì được bốn năm. |
| Vì sao chọn họ | Em được chị Lan bên hội cung ứng giới thiệu, chị nói anh đang phụ trách mảng mua hàng chiến lược ở công ty điện tử. |
| Xin gì | Em đang tìm hiểu công việc mua hàng chiến lược ở ngành điện tử, anh có thể dành hai mươi phút cà phê hoặc gọi điện trong tuần sau không? |
| Cam kết | Em chỉ muốn hỏi về công việc, không phải xin việc. Anh chọn thời gian và địa điểm tiện cho anh. |
| Lối thoát | Nếu anh bận thì không sao, cảm ơn anh đã đọc tin. |
Tin nhắn này đọc trong nửa phút, và người nhận biết ngay họ cần bỏ ra những gì. Câu "không phải xin việc" quan trọng: nó gỡ áp lực cho người được hỏi, và bạn phải giữ đúng lời đó trong buổi gặp.
Chọn địa điểm gần nơi làm việc của họ, trả tiền đồ uống, và đến sớm vài phút. Nếu gặp trực tuyến, chuẩn bị đường dẫn và gửi trước.
Những câu nên hỏi
Chuẩn bị khoảng sáu tám câu, dự kiến chỉ hỏi được bốn năm câu. Ưu tiên những câu chỉ người trong cuộc trả lời được:
- Một tuần làm việc điển hình của anh chị gồm những việc gì, tỷ lệ giữa họp, làm một mình và làm với khách ra sao?
- Người làm tốt ở vị trí này khác người làm vừa phải ở điểm nào?
- Điều gì ở công việc này khác với những gì người ngoài thường nghĩ?
- Khó khăn lớn nhất của nhóm trong năm nay là gì?
- Người từ ngoài vào vị trí này thường mất bao lâu để bắt nhịp, và hay vấp ở đâu?
- Ở đây, người làm tốt vị trí này thường đi tiếp tới đâu sau vài năm?
- Nếu là anh chị, với kinh nghiệm như em, anh chị sẽ chuẩn bị thêm gì trước khi ứng tuyển?
- Anh chị có gợi ý ai khác em nên nói chuyện không?
Câu cuối cùng thường mở ra cuộc gặp tiếp theo. Câu "anh chị sẽ chuẩn bị thêm gì" cho bạn lời khuyên cụ thể và cũng cho người nghe biết bạn nghiêm túc.
Những câu không nên hỏi và những điều không nên làm
Hỏi điều tự tìm được. "Công ty anh làm về gì" hay "công ty có bao nhiêu nhân viên" là những câu bạn tra được trên mạng trong vài phút. Hỏi những câu này cho thấy bạn không chuẩn bị.
Hỏi lương cụ thể của họ. Có thể hỏi về cách công ty trả lương ở mức chung như có thưởng theo dự án không, cách xét tăng lương thế nào. Hỏi thẳng họ nhận bao nhiêu thường làm cuộc trò chuyện chùng xuống.
Xin việc giữa chừng. Bạn đã hứa không xin việc. Nếu người kia chủ động hỏi bạn có muốn ứng tuyển không, lúc đó mới trả lời thật.
Hỏi thông tin nội bộ. Kế hoạch kinh doanh, khách hàng, chuyện nhân sự cụ thể. Người tử tế sẽ từ chối, và họ sẽ nhớ bạn đã hỏi.
Kéo dài quá giờ đã hẹn. Khi tới hai mươi phút, chủ động nói "em xin phép giữ đúng giờ đã hẹn". Nếu người kia muốn nói tiếp, họ sẽ nói.
Khi buổi gặp không như mong đợi
Người kia vội và trả lời qua loa. Có thể họ đang có việc gấp. Hỏi ngắn hai câu quan trọng nhất, cảm ơn, và đề nghị kết thúc sớm. Một lời cảm ơn lịch sự vẫn để lại ấn tượng tốt, và đôi khi họ chủ động hẹn lại.
Họ nói rất tiêu cực về công ty. Ghi nhận, nhưng đừng coi đó là bức tranh trọn vẹn. Hỏi thêm những câu cụ thể như "điều đó ảnh hưởng tới người ở vị trí em định ứng tuyển thế nào", và tìm thêm một người khác để so.
Họ quay sang chào bán dịch vụ. Một số người nhận lời hẹn để giới thiệu khoá học, dịch vụ tư vấn hay sản phẩm. Từ chối nhẹ nhàng, kéo lại chủ đề, và nếu không được thì kết thúc buổi gặp đúng giờ.
Họ hỏi ngược bạn rất nhiều. Có khi đó là dấu hiệu tốt: họ đang cân nhắc bạn cho một vị trí. Trả lời thật và ngắn, rồi quay lại câu hỏi của bạn. Nếu họ gợi ý ứng tuyển, lúc đó mới bàn chuyện đó.
Bạn nhận ra mình không còn muốn công ty đó. Đó là một kết quả tốt, không phải buổi gặp thất bại. Bạn vừa tiết kiệm vài tuần ứng tuyển. Vẫn cảm ơn và giữ liên lạc, vì người đó còn ở trong ngành.
Sau buổi gặp: theo dõi và dùng thông tin
Trong ngày, gửi một tin nhắn cảm ơn ngắn, nêu một điều cụ thể bạn đã học được. Nếu họ gợi ý một người khác, hỏi xem họ có tiện giới thiệu không, hoặc bạn có thể nhắc tên họ khi liên hệ người đó.
Ghi lại những gì nghe được khi còn nhớ, tách riêng sự kiện như số người trong nhóm, cách tổ chức, với cảm nhận của người kể. Một buổi gặp chỉ là một góc nhìn; hai ba buổi với những người khác nhau cho bức tranh đáng tin hơn.
Vài tuần sau, báo lại với họ bạn đã làm gì với lời khuyên, kể cả khi bạn quyết định không ứng tuyển. Việc này ít người làm, nên người làm được nhớ lâu. Nếu bạn ứng tuyển, nói với họ trước, và để họ tự quyết có giới thiệu bạn hay không.
Khi đã quyết định nộp hồ sơ, đọc thêm các tin tuyển dụng cùng loại vị trí trên mangvieclam.com để so yêu cầu chung của thị trường với những gì bạn vừa nghe từ người trong cuộc.
Khi bạn là người được mời cà phê
Nhận khi có thể, từ chối lịch sự khi không. Một hai buổi mỗi tháng là mức nhiều người đi làm dành được. Nếu bận, gợi ý trả lời vài câu qua tin nhắn cũng là giúp.
Kể thật, cả mặt khó. Người hỏi đang dựa vào bạn để quyết định một bước lớn. Chỉ kể điều tốt có thể khiến họ vào làm rồi thất vọng.
Giữ ranh giới thông tin. Nói về công việc và văn hoá ở mức chung, không chia sẻ những gì công ty coi là bí mật.
Đừng hứa giới thiệu ngay. Nếu thấy người hỏi phù hợp, nói rằng bạn sẽ nhớ tới họ khi có vị trí. Giới thiệu người mới gặp một lần đặt uy tín của bạn vào chỗ chưa chắc. Cách an toàn là giữ liên lạc thêm một thời gian, xem họ theo đuổi lời khuyên ra sao, rồi mới quyết định có giới thiệu hay không.
Câu hỏi thường gặp
Người lạ có sẵn lòng nhận lời hẹn cà phê không?
Nhiều người sẵn lòng, nhất là khi lời mời ngắn, cụ thể, xin ít thời gian và có người giới thiệu chung. Tỷ lệ nhận lời thấp hơn khi nhắn cho người hoàn toàn không có điểm chung. Đừng nản nếu vài người không trả lời.
Có nên hẹn qua video thay vì gặp trực tiếp?
Được, nhất là khi người kia bận hoặc ở thành phố khác. Gặp trực tiếp thường cởi mở hơn, nhưng gọi video hai mươi phút dễ được nhận lời hơn. Chọn hình thức người kia thấy tiện.
Có nên nói với sếp hiện tại về những buổi gặp này?
Không cần, vì đây là hoạt động tìm hiểu cá nhân ngoài giờ làm. Nhưng nên giữ kín đáo, không gặp trong giờ làm, và không chia sẻ thông tin của công ty hiện tại trong buổi gặp.
Nên hẹn bao nhiêu người trước khi quyết định chuyển việc?
Hai ba người cho cùng một công ty hoặc vị trí thường đủ để thấy những điểm chung và loại bỏ cảm nhận riêng của một người. Nếu các câu trả lời mâu thuẫn nhau nhiều, hãy hỏi thêm.
Sau buổi gặp người kia đề nghị giới thiệu vào công ty thì sao?
Cảm ơn và cân nhắc nghiêm túc. Nếu bạn muốn ứng tuyển, gửi họ CV và vài dòng về vị trí. Nếu chưa sẵn sàng, nói thật, và hỏi xem có thể liên hệ lại khi bạn đã chuẩn bị xong không.