Xin tăng lương khi đang làm hiệu quả nhất khi đi đúng chu kỳ ngân sách của công ty, dựa trên bằng chứng cụ thể về giá trị bạn đã tạo ra và phạm vi trách nhiệm đã tăng, kèm một con số có căn cứ thị trường, và được nói như một cuộc trao đổi về tương lai chứ không phải lời than phiền. Lý do cá nhân như chi phí sinh hoạt tăng, dù có thật, hiếm khi là lý lẽ thuyết phục người duyệt.
Nhiều người đi làm ở Việt Nam ngại chủ động hỏi chuyện lương, chờ công ty tự điều chỉnh. Có công ty làm vậy đều đặn, có nơi thì không. Bài này giúp bạn chuẩn bị một cuộc nói chuyện tử tế và có sức nặng: chọn thời điểm, gom bằng chứng, đặt con số, nói thế nào, và làm gì sau đó dù câu trả lời là có hay không.
Hiểu công ty quyết định tăng lương thế nào
Ở phần lớn doanh nghiệp có quy mô, lương được điều chỉnh theo chu kỳ, thường gắn với kỳ đánh giá hiệu suất cuối năm hoặc giữa năm. Ngân sách tăng lương cho cả công ty được duyệt trước, rồi chia xuống từng bộ phận. Người quản lý trực tiếp của bạn thường không tự quyết con số cuối; họ đề xuất trong phần ngân sách được chia, rồi cấp trên và bộ phận nhân sự duyệt.
Điều này có hai hệ quả thực tế. Một là thời điểm quan trọng: nói chuyện vài tuần trước khi ngân sách được chốt cho bạn cơ hội được tính vào; nói sau khi đã chốt thường chỉ được hẹn kỳ sau. Hai là sếp trực tiếp cần được trang bị lý lẽ để mang đi bảo vệ cho bạn. Mục tiêu của cuộc nói chuyện là giúp sếp có đủ bằng chứng, không chỉ là thuyết phục sếp.
Nếu không biết chu kỳ của công ty, có thể hỏi bộ phận nhân sự hoặc chính sếp một cách tự nhiên: kỳ xét lương thường vào lúc nào, dựa trên những tiêu chí gì. Biết luật chơi trước giúp bạn chuẩn bị đúng thứ người duyệt nhìn.
Ở công ty nhỏ không có chu kỳ rõ ràng, chủ doanh nghiệp thường quyết theo tình hình kinh doanh. Khi đó, thời điểm tốt là sau một kết quả tích cực của công ty hoặc của chính bạn, và tránh những lúc công ty đang khó khăn rõ ràng.
Gom bằng chứng: thứ người duyệt thật sự nhìn
Bằng chứng tốt cho thấy giá trị bạn tạo ra đã vượt mức lương hiện tại, hoặc trách nhiệm đã vượt mô tả công việc lúc được tuyển. Một số loại bằng chứng hữu ích:
- Kết quả đo được. Doanh số, chi phí tiết kiệm, thời gian xử lý rút ngắn, số lỗi giảm, khách hàng giữ được. Ghi rõ trước và sau, kèm khoảng thời gian.
- Phạm vi trách nhiệm đã tăng. Nhận thêm khách hàng, kèm người mới, phụ trách một mảng trước đây do người khác làm, thay quản lý khi vắng.
- Kỹ năng mới có ích cho công ty. Chứng chỉ, công cụ mới đã áp dụng, ngoại ngữ dùng trong công việc thật.
- Phản hồi từ người khác. Lời ghi nhận từ khách hàng, từ bộ phận khác, từ kết quả đánh giá chính thức.
- Mặt bằng thị trường. Khoảng lương của vị trí tương tự với trách nhiệm tương tự, tìm hiểu từ nhiều nguồn. Dùng như thông tin tham khảo, không như lời đe doạ.
Cách dễ nhất để có bằng chứng khi cần là ghi chép đều đặn trong năm. Nhiều người đến lúc xin tăng lương mới nhận ra mình không nhớ đã làm được gì cụ thể từ tháng Ba. Trang có bài riêng về cách ghi nhật ký thành tích mỗi tuần.
Một trang tóm tắt, ba đến năm điểm chính, có số liệu, là đủ. Sếp cần một thứ có thể chuyển tiếp cho cấp trên, không cần một bản báo cáo dài.
Đặt con số: tăng bao nhiêu thì hợp lý
Không có tỷ lệ tăng lương chuẩn chung cho mọi người. Mức tăng phụ thuộc vào ngân sách của công ty trong năm, mức lương hiện tại của bạn so với dải lương của vị trí, kết quả đánh giá và việc bạn có thay đổi vai trò hay không.
Có thể nghĩ theo ba tình huống. Tăng theo chu kỳ khi bạn làm tốt ở vai trò cũ thường nằm trong khung chung của công ty năm đó. Tăng vì trách nhiệm đã mở rộng rõ rệt có lý do để cao hơn khung chung. Điều chỉnh vì lương đang thấp hơn mặt bằng thị trường một khoảng đáng kể là trường hợp riêng, cần bằng chứng thị trường chắc chắn.
Khi đưa con số, nói theo hướng đề xuất có căn cứ: "Với phạm vi công việc hiện tại và mặt bằng các vị trí tương tự em tìm hiểu được, em mong được xem xét mức khoảng X." Một con số cụ thể giúp cuộc nói chuyện có điểm bám; nói "anh/chị thấy sao thì tuỳ" thường dẫn đến mức thấp nhất trong khung.
Ví dụ giả định: một chuyên viên đã nhận thêm hai khách hàng lớn và kèm một người mới trong năm. Lý lẽ của chị không phải là "em làm lâu rồi" mà là "khối lượng khách hàng em phụ trách đã tăng khoảng một nửa, và em đang làm phần việc kèm cặp vốn không có trong mô tả lúc tuyển".
Những lý lẽ yếu và vì sao chúng ít tác dụng
"Em làm ở đây đã lâu." Thâm niên một mình không chứng minh giá trị tăng thêm. Người duyệt sẽ hỏi: trong thời gian đó em làm được gì khác so với năm đầu. Nếu có, nói phần đó thay vì nói số năm.
"Giá cả tăng, em không đủ sống." Đây là khó khăn thật, nhưng công ty trả lương theo giá trị công việc và mặt bằng thị trường, không theo hoàn cảnh riêng của từng người. Nói lý do này dễ làm cuộc trao đổi thành chuyện xin xỏ, đặt cả hai bên vào thế khó.
"Bạn em ở công ty khác lương cao hơn." Một điểm dữ liệu đơn lẻ, khác công ty, khác trách nhiệm, rất dễ bị bác. Mặt bằng của nhiều nguồn, ghép đúng vị trí, mới có sức nặng.
"Em làm nhiều hơn người khác." So với đồng nghiệp làm không khí căng thẳng và đưa sếp vào thế phải bảo vệ người kia. Nói về khối lượng và kết quả của chính bạn là đủ.
"Nếu không tăng em sẽ nghỉ." Tối hậu thư có thể ép được một lần, nhưng thường làm công ty bắt đầu chuẩn bị người thay. Chỉ nói điều này nếu bạn thật sự sẵn sàng đi, và ngay cả khi đó, nói nhẹ hơn nhiều so với một lời doạ.
Chuẩn bị tâm thế: đây là cuộc trao đổi, không phải cuộc đòi
Nhiều người bước vào cuộc nói chuyện lương với tâm thế xin, hoặc ngược lại với tâm thế đòi. Cả hai đều làm cuộc nói chuyện khó hơn. Tâm thế hữu ích hơn là trao đổi giữa hai bên cùng có lợi: công ty muốn giữ người làm tốt với chi phí hợp lý, bạn muốn thu nhập phản ánh đúng đóng góp. Mục tiêu chung là tìm điểm gặp nhau.
Tâm thế này thể hiện qua cách dùng từ. "Em muốn trao đổi về lộ trình thu nhập" nghe khác hẳn "em muốn xin tăng lương" hay "em cần được tăng lương". Nó cũng thể hiện qua việc bạn hỏi sếp thấy mình cần làm gì thêm, thay vì chỉ nói mình muốn gì.
Cuối cùng, nhớ rằng một lần nói chuyện không được như ý không làm hỏng quan hệ nếu bạn giữ được sự chuyên nghiệp. Sếp thường đánh giá cao người dám đặt vấn đề một cách có chuẩn bị, kể cả khi lần này chưa đáp ứng được.
Cuộc nói chuyện với sếp
Cách tổ chức cuộc nói chuyện ảnh hưởng nhiều đến kết quả. Một trình tự gợi ý:
- Hẹn trước, nói rõ chủ đề. "Em muốn xin mười lăm phút để trao đổi về lộ trình và thu nhập của em." Không nên đặt vấn đề bất ngờ cuối một cuộc họp khác.
- Bắt đầu bằng công việc, không bằng tiền. Nhắc lại những gì đã làm được và trách nhiệm hiện tại, ngắn gọn, có số.
- Nêu đề nghị rõ ràng. Con số cụ thể và lý do. Sau đó im lặng để sếp phản hồi; đừng tự hạ con số khi chưa nghe câu trả lời.
- Hỏi về quy trình. Ai quyết, khi nào, sếp cần gì từ bạn để đề xuất. Đề nghị gửi bản tóm tắt bằng văn bản sau buổi nói chuyện.
- Hẹn mốc trả lời. Thống nhất khi nào hai bên nói chuyện lại. Ghi lại nội dung trong một email ngắn gửi sếp.
Nếu cảm thấy căng thẳng, tập nói thành tiếng vài lần trước gương hoặc với một người tin cậy. Phần khó nhất với nhiều người là nói con số rồi im lặng chờ; tập trước giúp bạn không vội lấp khoảng lặng bằng cách tự nhượng bộ.
Câu trả lời thường gặp và cách đáp lại
Sếp có thể trả lời theo nhiều cách. Chuẩn bị trước giúp bạn không bị bất ngờ:
| Câu trả lời | Có thể nghĩa là | Cách đáp lại |
|---|---|---|
| "Để anh/chị đề xuất lên." | Sếp ủng hộ nhưng không tự quyết | Hỏi cần thêm gì, hẹn mốc cập nhật cụ thể |
| "Năm nay công ty khó, chưa có ngân sách." | Có thể thật, có thể là lời từ chối mềm | Hỏi khi nào xem xét lại, có cách ghi nhận khác không |
| "Em chưa đạt mức để tăng." | Có khoảng cách giữa cách bạn và sếp nhìn kết quả | Hỏi cụ thể cần đạt gì, trong bao lâu, ghi lại |
| "Lương em đã cao trong dải rồi." | Bạn gần trần của vị trí | Hỏi về lộ trình lên vị trí cao hơn, điều kiện là gì |
| "Được, mức đó hợp lý." | Đồng ý | Cảm ơn, hỏi khi nào có hiệu lực, chờ xác nhận bằng văn bản |
Trường hợp bị từ chối cần xử lý kỹ hơn, có bài riêng trong mục này của trang. Điều quan trọng nhất trong mọi trường hợp là rời cuộc nói chuyện với một bước tiếp theo rõ ràng, không chỉ với một câu trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Làm được bao lâu thì nên xin tăng lương lần đầu?
Không có mốc chung. Thường nên chờ ít nhất một chu kỳ đánh giá đầy đủ để có kết quả cụ thể, trừ khi trách nhiệm của bạn tăng đột ngột hoặc lương lúc vào đã thoả thuận xem xét lại sau thử việc.
Có nên viết email xin tăng lương thay vì nói trực tiếp?
Nên nói trực tiếp trước, rồi gửi email tóm tắt. Email đơn thuần dễ bị đọc như một yêu cầu cứng nhắc và khó trao đổi qua lại. Bản tóm tắt bằng văn bản sau buổi nói chuyện thì rất hữu ích để sếp chuyển lên trên.
Đồng nghiệp cùng vị trí lương cao hơn thì có nên nêu ra?
Nên cẩn thận. Nêu tên người cụ thể dễ tạo căng thẳng và có thể vi phạm quy định bảo mật lương của công ty. Tốt hơn là nói về mặt bằng của vị trí và giá trị công việc của bạn, không so trực tiếp với một người.
Có nên nói mình đang có lời mời khác để được tăng lương?
Chỉ khi lời mời đó có thật và bạn sẵn sàng đi nếu không được điều chỉnh. Dùng lời mời như đòn bẩy có thể hiệu quả, nhưng cũng có thể làm công ty nghi ngờ sự gắn bó của bạn, kể cả khi bạn ở lại.
Không được tăng lương nhưng được tăng thưởng thì có nên nhận?
Thưởng một lần khác tăng lương: nó không cộng vào nền cho các năm sau. Có thể nhận, nhưng nên hỏi rõ vì sao chọn thưởng thay vì lương, và khi nào lương được xem xét lại.