Khi nhận thông báo bị cắt giảm, việc quan trọng nhất là đừng ký gì ngay trong buổi gặp. Hãy xin văn bản, hỏi rõ mình đang được chấm dứt hợp đồng theo hình thức nào, các khoản sẽ nhận gồm những gì, và dành vài ngày đối chiếu với hợp đồng, nội quy và Bộ luật Lao động hiện hành. Hình thức chấm dứt quyết định nghĩa vụ của công ty và các khoản bạn được nhận, nên một chữ ký vội có thể làm mất quyền lợi mà sau này rất khó đòi lại.
Bài này nói về những ngày đầu sau thông báo, nhìn từ phía người lao động: hiểu các hình thức chấm dứt ở mức nguyên tắc, những câu cần hỏi phòng nhân sự, cách đọc thoả thuận trước khi ký, cách nói chuyện để giữ quan hệ, và khi nào cần tìm tư vấn. Kế hoạch tìm việc chi tiết và thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp là những chủ đề riêng; ở đây chỉ nhắc tới khi liên quan.
Hiểu mình đang ở hình thức chấm dứt nào
Bộ luật Lao động hiện hành phân biệt nhiều trường hợp chấm dứt hợp đồng lao động, và mỗi trường hợp có nghĩa vụ, thủ tục và khoản trợ cấp khác nhau. Với người bị cắt giảm, hai hình thức hay gặp nhất là: công ty cho thôi việc vì thay đổi cơ cấu, công nghệ hoặc vì lý do kinh tế; và hai bên thoả thuận chấm dứt hợp đồng.
Với trường hợp cắt giảm vì cơ cấu hay kinh tế, luật đặt ra cho người sử dụng lao động những nghĩa vụ nhất định, như xây dựng phương án sử dụng lao động, trao đổi với tổ chức đại diện người lao động nếu có, thông báo trước, và trả trợ cấp mất việc làm cho người lao động đủ điều kiện. Với thoả thuận chấm dứt, quyền lợi phụ thuộc nhiều vào nội dung hai bên ký, bên cạnh các khoản luật quy định như trợ cấp thôi việc khi đủ điều kiện.
Điểm cần chú ý: trên thực tế, có công ty đề nghị người lao động ký thoả thuận chấm dứt hoặc đơn xin nghỉ trong khi bản chất là cắt giảm. Khi đã ký đơn tự nguyện xin nghỉ, bạn có thể mất những quyền lợi gắn với trường hợp bị cho thôi việc. Vì vậy câu hỏi đầu tiên luôn là: văn bản mình được đưa ký gọi tên hình thức chấm dứt là gì.
Cách tính trợ cấp, thời gian được tính, và các điều kiện cụ thể nên đối chiếu với văn bản pháp luật đang có hiệu lực, hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động nơi bạn làm việc. Bài này không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể.
Trong buổi thông báo: làm gì, không làm gì
Buổi thông báo thường ngắn, căng thẳng, và người thông báo đôi khi chỉ được giao đọc một kịch bản. Mục tiêu của bạn trong buổi đó không phải là thương lượng mà là lấy đủ thông tin:
- Nghe hết, ghi lại những gì được nói: lý do, ngày chấm dứt dự kiến, các khoản được đề nghị. Nếu được, mang theo sổ ghi.
- Xin văn bản: thông báo chính thức, dự thảo thoả thuận nếu có, quy chế liên quan.
- Hỏi thời hạn phải trả lời hoặc ký, và nói rõ bạn cần thời gian đọc kỹ.
- Không ký ngay, kể cả khi được nói "ký hôm nay thì có thêm khoản hỗ trợ". Một khoản hỗ trợ thật vẫn còn đó sau vài ngày.
- Giữ bình tĩnh trong lời nói. Người ngồi đối diện thường không phải người quyết định, và cảm xúc dồn nén lúc đó có thể dẫn tới những câu bạn hối tiếc.
Sau buổi gặp, ghi lại ngay nội dung khi còn nhớ, kèm thời gian và người có mặt. Lưu các văn bản, thư điện tử liên quan ở nơi bạn vẫn truy cập được sau khi tài khoản công ty bị khoá, nhưng chỉ những gì liên quan tới quyền lợi của chính bạn, không sao chép tài liệu nội bộ của công ty.
Danh sách câu hỏi cho phòng nhân sự
Những câu dưới đây nên hỏi bằng văn bản, ví dụ qua thư điện tử, để có câu trả lời lưu lại:
- Hình thức chấm dứt hợp đồng của em theo văn bản là gì, căn cứ điều khoản nào của hợp đồng và quy định nào?
- Các khoản em sẽ nhận gồm những gì: lương tới ngày cuối, trợ cấp theo luật, khoản hỗ trợ thêm của công ty, tiền phép năm chưa nghỉ, thưởng theo tỷ lệ nếu có?
- Cách tính từng khoản và thời gian làm việc được dùng để tính là bao nhiêu?
- Ngày thanh toán dự kiến và hình thức thanh toán?
- Thủ tục chốt sổ bảo hiểm xã hội và trả lại giấy tờ được thực hiện khi nào?
- Bảo hiểm sức khoẻ bổ sung, nếu có, kết thúc vào ngày nào?
- Các cam kết trước đây như cam kết đào tạo, thoả thuận bảo mật, điều khoản không cạnh tranh có còn hiệu lực sau khi chấm dứt không?
- Công ty có hỗ trợ giới thiệu việc làm, thư giới thiệu hay xác nhận quá trình công tác không?
Câu trả lời của từng mục giúp bạn đối chiếu với hợp đồng và quy định. Nếu câu trả lời mơ hồ hoặc khác với những gì bạn đọc được, đó là lúc cân nhắc hỏi thêm cơ quan quản lý lao động hoặc người có chuyên môn pháp lý.
Đọc thoả thuận chấm dứt trước khi ký
Tên văn bản và lý do ghi trong đó. Văn bản ghi "thoả thuận chấm dứt", "quyết định cho thôi việc" hay "đơn xin nghỉ việc" có hệ quả khác nhau. Đọc kỹ lý do được ghi, vì nó ảnh hưởng tới quyền lợi và tới các thủ tục sau này như hưởng trợ cấp thất nghiệp.
Các con số. Đối chiếu từng khoản với câu trả lời của phòng nhân sự. Sai một tháng thâm niên hoặc thiếu tiền phép năm là lỗi hay gặp, thường không cố ý, nhưng sửa trước khi ký dễ hơn nhiều so với sau.
Điều khoản từ bỏ quyền khiếu nại. Một số thoả thuận ghi rằng bạn không có khiếu nại gì thêm. Hiểu rõ mình đang từ bỏ điều gì trước khi đồng ý.
Điều khoản bảo mật và không lôi kéo. Thoả thuận có thể kèm nghĩa vụ không tiết lộ nội dung thoả thuận, không lôi kéo đồng nghiệp hay khách hàng. Hỏi rõ phạm vi và thời hạn.
Nếu chưa đồng ý. Bạn có quyền đề nghị sửa, hỏi thêm, hoặc không ký thoả thuận. Khi đó công ty phải thực hiện theo thủ tục luật quy định cho hình thức chấm dứt họ chọn. Trường hợp có tranh chấp, các kênh như hoà giải viên lao động, tổ chức đại diện người lao động hay cơ quan quản lý lao động là nơi nên hỏi.
Những điều thường thương lượng được
Ngày nghỉ cuối và thời gian tìm việc. Có công ty đồng ý để bạn dùng một phần thời gian còn lại để đi phỏng vấn, hoặc cho nghỉ sớm mà vẫn trả lương tới ngày chấm dứt. Hỏi thẳng, vì nhiều nơi có sẵn phương án nhưng không chủ động nói ra.
Khoản hỗ trợ ngoài luật. Ngoài các khoản luật quy định, một số công ty có ngân sách hỗ trợ thêm cho đợt cắt giảm. Khi đề nghị, nêu lý do cụ thể như thâm niên dài, dự án đang dở mà bạn đã cam kết hoàn thành, hoặc khoản thưởng sắp tới mà bạn sẽ mất.
Bảo hiểm sức khoẻ bổ sung. Nếu công ty mua bảo hiểm sức khoẻ cho nhân viên, hỏi xem có thể giữ tới hết kỳ hoặc thêm một thời gian không, nhất là khi gia đình bạn đang được bảo hiểm theo.
Thư giới thiệu và xác nhận. Đề nghị một thư giới thiệu hoặc xác nhận mô tả đúng vai trò, thời gian làm việc và nêu rõ việc chấm dứt là do tái cơ cấu. Một dòng như vậy giúp tránh những câu hỏi khó khi đi xin việc.
Thiết bị và tài khoản. Thời hạn trả máy tính, cách lấy lại dữ liệu cá nhân như ảnh, danh bạ cá nhân lỡ lưu trên máy công ty. Hỏi trước để không bị khoá đột ngột.
Giữ quan hệ khi rời đi trong hoàn cảnh không mong muốn
Bị cắt giảm thường đến kèm cảm giác bất công, và cảm giác đó là thật. Nhưng những người bạn làm việc cùng phần lớn không phải người quyết định danh sách. Sếp trực tiếp có khi cũng vừa được thông báo cùng lúc, và đồng nghiệp ở lại đang lo cho chính họ. Giữ quan hệ tốt với họ là đầu tư cho chính bạn.
Trong một đợt cắt giảm, nhiều người giỏi rời đi cùng lúc. Họ sẽ tản ra nhiều công ty khác trong vài tháng tới, và chính họ là một trong những nguồn giới thiệu việc làm tốt nhất. Trao đổi cách liên lạc cá nhân, lập một nhóm nhỏ để báo nhau cơ hội là việc nên làm ngay trong tuần cuối.
Hỏi sếp trực tiếp xem họ có sẵn lòng làm người tham chiếu không. Khi bị cắt giảm vì cơ cấu chứ không vì hiệu suất, phần lớn sếp sẵn lòng, và họ thường muốn giúp nhiều hơn bạn nghĩ. Xin một bản xác nhận mô tả công việc và thời gian làm việc cũng có ích khi đi xin việc.
Khi nói với nhà tuyển dụng sau này, chỉ cần nói thẳng và ngắn: vị trí của bạn bị cắt trong đợt tái cơ cấu. Đây là chuyện phổ biến, và cách bạn nói về nó, bình tĩnh và không trách móc, quan trọng hơn bản thân sự kiện.
Những ngày đầu sau khi nghỉ
Phần kế hoạch tìm việc chi tiết nằm ở chủ đề khác. Ở đây chỉ là những việc nên làm sớm vì có thời hạn hoặc vì ảnh hưởng tới quyết định sau đó:
- Tìm hiểu thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp ngay trong tuần đầu nếu bạn có tham gia bảo hiểm thất nghiệp, vì việc nộp hồ sơ có thời hạn theo quy định.
- Lập bảng chi tiêu tối thiểu và tính khoản tiền nhận được đủ cho bao nhiêu tháng. Con số này quyết định bạn có thể chọn việc kỹ đến đâu.
- Báo cho người thân một cách bình tĩnh, kèm con số vừa tính, để mọi người cùng điều chỉnh mà không hoảng.
- Cập nhật hồ sơ nghề nghiệp khi trí nhớ về các dự án vừa làm còn mới.
- Báo cho mạng lưới rằng bạn đang tìm cơ hội, nói rõ loại vị trí bạn nhắm tới. Khi bắt đầu xem thị trường, có thể đọc các vị trí đang tuyển theo ngành và khu vực trên mangvieclam.com để biết nên ưu tiên hướng nào.
Nếu cảm giác hụt hẫng, mất ngủ hay lo âu kéo dài và ảnh hưởng tới sinh hoạt, đó là phản ứng có thật trước một biến cố lớn. Tìm người để trò chuyện, kể cả chuyên gia tâm lý, là việc nên làm chứ không phải yếu đuối.
Câu hỏi thường gặp
Bị cắt giảm có nên ký thoả thuận chấm dứt ngay không?
Không nên ký ngay trong buổi thông báo. Hãy xin văn bản, hỏi rõ các khoản và cách tính, đối chiếu với hợp đồng và Bộ luật Lao động hiện hành, rồi mới quyết định. Một khoản hỗ trợ thật sẽ không biến mất chỉ vì bạn xin vài ngày để đọc.
Trợ cấp thôi việc và trợ cấp mất việc làm khác nhau thế nào?
Bộ luật Lao động gắn hai khoản này với những trường hợp chấm dứt hợp đồng khác nhau; trợ cấp mất việc làm thường gắn với việc cho thôi việc vì cơ cấu hoặc lý do kinh tế. Điều kiện và cách tính cụ thể nên kiểm trong văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan lao động.
Công ty đề nghị viết đơn tự nguyện xin nghỉ thay vì cắt giảm thì sao?
Cân nhắc kỹ, vì đơn tự nguyện có thể làm mất quyền lợi gắn với trường hợp bị cho thôi việc. Hỏi rõ vì sao công ty đề nghị như vậy và bạn được gì đổi lại. Nếu chưa chắc, hỏi cơ quan quản lý lao động hoặc người có chuyên môn pháp lý trước khi ký.
Bị cắt giảm có ảnh hưởng tới việc xin việc sau này không?
Thường không, nếu bạn nói thẳng và ngắn gọn rằng vị trí bị cắt trong đợt tái cơ cấu. Nhà tuyển dụng hiểu đây là chuyện của công ty. Có người tham chiếu là sếp cũ xác nhận năng lực sẽ giúp nhiều.
Có nên đăng chuyện bị cắt giảm lên mạng xã hội không?
Có thể thông báo bạn đang tìm cơ hội mới với giọng bình tĩnh, nêu rõ loại công việc bạn tìm; nhiều người tìm được việc nhờ lời giới thiệu từ những bài như vậy. Tránh đăng nội dung trách móc công ty cũ hay tiết lộ chi tiết thoả thuận.
Khi nào cần tìm luật sư hoặc tư vấn pháp lý?
Khi bạn thấy hình thức chấm dứt không đúng với bản chất, các khoản tính khác xa quy định, bị ép ký, hoặc rơi vào nhóm được luật bảo vệ đặc biệt như lao động nữ đang mang thai hay nuôi con nhỏ. Các kênh như tổ chức đại diện người lao động và cơ quan quản lý lao động cũng có thể hướng dẫn ban đầu.