Khi phải làm một công việc không thích, động lực không đến từ việc ép mình yêu nó, mà từ ba thứ cụ thể hơn: chỉnh lại những phần việc nằm trong tầm tay, nối việc đang làm với bước tiếp theo bạn muốn đi, và đặt một thời hạn rõ ràng cho giai đoạn này. Ba thứ này biến một công việc "phải chịu" thành một giai đoạn có mục đích, kể cả khi bạn biết chắc mình sẽ rời đi.
Rất nhiều người ở trong hoàn cảnh này vì lý do chính đáng: cần thu nhập ổn định, đang trả nợ, đang chờ một cơ hội, hoặc thị trường chưa có chỗ phù hợp. Bài này không bàn chuyện có nên nghỉ hay không. Nó dành cho quãng thời gian ở giữa: vẫn phải đi làm mỗi sáng, và muốn quãng đó không bị phí.
Vì sao động lực tụt khi làm việc mình không thích
Thuyết tự quyết (self-determination theory) của hai nhà tâm lý học Edward Deci và Richard Ryan cho rằng con người duy trì động lực lâu dài khi ba nhu cầu được đáp ứng: tự chủ (được chọn cách làm), năng lực (thấy mình tiến bộ, làm tốt), và gắn kết (thấy mình thuộc về một nhóm, có quan hệ ý nghĩa). Một công việc "không thích" thường thiếu cả ba: làm theo quy trình cứng, không học thêm được gì, và không thấy mình liên quan tới ai.
Khung này có ích vì nó chỉ ra rằng cái thiếu không phải là "đam mê" chung chung mà là ba thứ cụ thể, và mỗi thứ có thể được bù một phần dù công việc không đổi. Bạn không chọn được nhiệm vụ, nhưng thường chọn được thứ tự làm, công cụ dùng, hoặc cách trình bày kết quả. Bạn không được thăng chức ngay, nhưng có thể tự đặt chỉ số tiến bộ riêng. Bạn không thích công ty, nhưng có thể tìm được hai ba đồng nghiệp đáng làm cùng.
Điều cần tránh là cách chữa bằng phần thưởng bên ngoài thuần tuý, kiểu tự hứa mua một món đồ sau mỗi tháng cố gắng. Các nghiên cứu theo hướng tự quyết cho thấy phần thưởng bên ngoài có thể giữ người ta làm tiếp trong ngắn hạn, nhưng ít khi làm công việc nhẹ đi.
Job crafting: ba vùng có thể tự chỉnh mà không cần ai cho phép
Chỉnh nhiệm vụ. Khái niệm job crafting do Amy Wrzesniewski và Jane Dutton đưa ra năm 2001, mô tả việc người lao động tự định hình lại công việc của mình. Vùng đầu tiên là nhiệm vụ: làm nhiều hơn phần mình giỏi, gom các việc nhỏ lặp lại để xử lý một lần, tự động hoá một bảng tính mà ngày nào cũng phải điền tay. Một nhân viên hỗ trợ khách hàng chán việc trả lời thư có thể đề xuất soạn bộ câu trả lời mẫu cho cả nhóm, biến việc nhàm thành một dự án nhỏ có sản phẩm.
Chỉnh quan hệ. Chọn làm việc nhiều hơn với những người khiến công việc dễ chịu, chủ động kết nối với phòng ban mà bạn muốn hiểu thêm, nhận kèm một bạn mới. Nhân viên kho vận làm việc thêm với phòng mua hàng sẽ hiểu chuỗi cung ứng rộng hơn, và quen thêm những người có thể giới thiệu bạn sau này.
Chỉnh cách nhìn. Đổi câu trả lời cho câu hỏi "mình làm việc này để làm gì". Một kế toán công nợ có thể nhìn việc mình làm là giữ dòng tiền cho công ty sống được qua mùa thấp điểm, chứ không chỉ là đối chiếu hoá đơn. Đây không phải tự an ủi; đó là chọn lại ý nghĩa thật vốn có trong việc mình làm mà trước đây bị che bởi sự lặp lại.
Giới hạn của job crafting. Cách này không chữa được một môi trường độc hại hay một vai trò hoàn toàn trái năng lực. Nó cũng có thể bị lạm dụng thành "tự nhận thêm việc không công". Chỉ chỉnh những thứ đem lại cho bạn kỹ năng, quan hệ hoặc ý nghĩa, không nhận thêm việc chỉ vì không biết từ chối.
Nối việc đang làm với bước tiếp theo
Động lực tăng rõ khi bạn thấy việc hôm nay đang xây gì đó cho ngày mai. Cách làm là liệt kê những phần việc không thích, rồi hỏi mỗi phần dạy được kỹ năng gì mà vị trí bạn nhắm tới cần. Ví dụ dưới đây là của một người làm hành chính nhân sự muốn tiến lên chuyên viên phân tích dữ liệu nhân sự:
| Phần việc không thích | Kỹ năng có thể rút ra | Biến thành bằng chứng thế nào |
|---|---|---|
| Nhập chấm công hằng tháng | Làm sạch dữ liệu, bảng tính nâng cao | Dựng bảng tự kiểm lỗi, đo số giờ tiết kiệm được |
| Trả lời thắc mắc về phiếu lương | Hiểu cấu trúc thu nhập, giải thích cho người không chuyên | Viết bộ hỏi đáp nội bộ, ghi lại số câu hỏi giảm |
| Làm báo cáo nghỉ việc hằng quý | Đọc số liệu, tìm xu hướng | Thêm một trang phân tích nguyên nhân, xin trình bày với trưởng phòng |
| Tổ chức sự kiện nội bộ | Điều phối, quản lý ngân sách nhỏ | Ghi chép ngân sách, phản hồi người tham dự |
Cột thứ ba quan trọng nhất. Kỹ năng mà không có bằng chứng thì khó kể trong hồ sơ. Một dòng như "dựng bảng kiểm tra tự động giảm thời gian chốt công từ hai ngày xuống nửa ngày" là thứ bạn mang được sang chỗ mới, và chỉ có được nếu bạn làm tốt chính công việc mình không thích.
Ghi những thành tích này vào một tệp riêng mỗi tuần, đừng đợi tới lúc viết hồ sơ mới cố nhớ.
Đặt hạn cho giai đoạn này
Cảm giác bế tắc lớn nhất khi làm việc không thích là không biết nó kéo dài tới bao giờ. Một kế hoạch có hạn biến "chịu đựng" thành "giai đoạn":
- Chọn một mốc thời gian, thường từ sáu tháng tới một năm, đủ dài để tích luỹ thứ gì đó và đủ ngắn để nhìn thấy điểm cuối.
- Viết ra điều kiện rời đi: đủ một khoản dự phòng bao nhiêu tháng chi tiêu, hoàn thành chứng chỉ nào, có ít nhất mấy cuộc trò chuyện với người trong nghề muốn chuyển tới.
- Viết ra điều kiện ở lại, vì kế hoạch tốt phải chấp nhận khả năng công việc tốt lên: được nhận dự án mới, đổi sếp, được tăng phạm vi.
- Kiểm tra mỗi tháng một lần, mười lăm phút: đã tiến tới điều kiện nào, còn bao lâu.
- Khi tới mốc, quyết định thật: hoặc chuyển, hoặc gia hạn có lý do, không để trôi.
Nhiều người thấy công việc nhẹ đi hẳn ngay khi viết xong kế hoạch, dù chưa có gì thay đổi bên ngoài. Lý do đơn giản: họ đã lấy lại một phần quyền tự chủ, thứ mà công việc lấy mất.
Làm đủ tốt, không cạn sức
Có một lựa chọn rất cám dỗ khi không thích việc: làm ở mức tối thiểu để không bị khiển trách. Nghe thì hợp lý, nhưng nó có ba cái giá. Thứ nhất, bạn mất người tham chiếu; sếp và đồng nghiệp hiện tại là những người nhà tuyển dụng sau này có thể hỏi về bạn. Thứ hai, bạn mất bằng chứng cho hồ sơ, vì không làm tốt thì không có thành tích để kể. Thứ ba, thói quen làm ở mức tối thiểu khó tắt khi sang chỗ mới.
Mức hợp lý là "đủ tốt để giữ uy tín": làm đúng hạn, đúng chất lượng đã thoả thuận, không nhận thêm những phần việc không đem lại gì cho bạn. Năng lượng còn lại dành cho việc chuẩn bị bước tiếp: học, gặp người, làm dự án nhỏ ngoài giờ nếu hợp đồng cho phép.
Giữ ranh giới thời gian là một phần của việc này. Công việc không thích hay lấn sang buổi tối dưới dạng lo lắng, kiểm tra tin nhắn, kể lể với người nhà. Một giờ cố định để tắt thông báo công việc giúp phần đời còn lại không bị kéo theo.
Chuẩn bị bước tiếp ngoài giờ mà không kiệt sức
Phần lớn người làm việc không thích đều có ý định chuẩn bị cho chỗ mới, nhưng ít người duy trì được quá vài tuần, vì họ đặt kế hoạch như thể có nguyên năng lượng của một ngày nghỉ. Một nhịp vừa sức thường trông như sau:
- Hai buổi tối mỗi tuần, mỗi buổi khoảng một giờ, cho việc học hoặc làm một dự án nhỏ liên quan đến bước tiếp. Hai buổi đều đặn hơn hẳn năm buổi bỏ dở.
- Một cuộc trò chuyện mỗi tháng với người đang làm công việc bạn nhắm tới: cà phê, gọi video, hay nhắn hỏi vài câu. Mỗi cuộc cho bạn thêm một hiểu biết thật và một người biết bạn đang chuẩn bị.
- Cuối tuần giữ ít nhất một ngày trống hoàn toàn. Người cố lấp kín cuối tuần bằng kế hoạch thường bỏ cả kế hoạch sau một tháng.
- Ghi một dòng tiến độ mỗi Chủ nhật: tuần này đã học gì, gặp ai, thêm được bằng chứng gì vào hồ sơ.
- Kiểm hợp đồng lao động trước khi nhận việc làm thêm có trả tiền, vì một số hợp đồng có điều khoản về việc làm cho nơi khác hoặc về xung đột lợi ích.
Nhịp này chậm hơn mong muốn, nhưng sáu tháng đều đặn cho ra khoảng năm chục giờ học và năm sáu cuộc trò chuyện nghề, đủ để thay đổi đáng kể vị thế khi bạn bắt đầu ứng tuyển.
Khi không còn là chuyện động lực
Có những tình huống mà các cách trên không đủ, và tiếp tục cố gắng tự chỉnh động lực là bỏ qua vấn đề thật:
- Mất ngủ, hồi hộp, đau đầu hoặc buồn bã kéo dài nhiều tuần, kể cả vào ngày nghỉ. Đây là lúc nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, không phải đọc thêm mẹo động lực.
- Bị la mắng, xúc phạm, quấy rối hoặc đối xử bất công lặp lại. Đó là vấn đề của môi trường; tìm hiểu kênh khiếu nại nội bộ, công đoàn, hoặc tư vấn pháp lý.
- Bị yêu cầu làm việc trái quy định hoặc gây hại cho người khác.
- Công việc ảnh hưởng nghiêm trọng tới gia đình, sức khoẻ mà không có cách điều chỉnh nào.
Trong những trường hợp này, kế hoạch rời đi nên được rút ngắn, và khoản dự phòng tài chính là thứ cần chuẩn bị gấp nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nghỉ ngay khi biết mình không thích công việc?
Không nhất thiết. Nếu bạn cần thu nhập và chưa có hướng rõ, ở lại có kế hoạch thường tốt hơn nghỉ trong vội vàng. Nghỉ ngay chỉ hợp lý khi công việc gây hại sức khoẻ, hoặc khi bạn đã có khoản dự phòng và một bước tiếp cụ thể.
Job crafting có cần xin phép sếp không?
Phần chỉnh cách nhìn và một phần chỉnh quan hệ thì không cần. Chỉnh nhiệm vụ đáng kể như bỏ bớt việc này để làm việc khác thì nên trao đổi với sếp, kèm lý do có lợi cho nhóm. Đề xuất có kết quả cụ thể thường được đồng ý dễ hơn bạn nghĩ.
Không thích việc nhưng lương tốt thì sao?
Lương tốt là lý do chính đáng để ở lại một thời gian. Hãy dùng giai đoạn này để tích luỹ dự phòng và kỹ năng, để quyết định sau đó không bị chi phối bởi tiền. Điều cần tránh là để mức lương thành chiếc bẫy khiến bạn không bao giờ cân nhắc lại.
Làm sao để không mang cảm xúc tiêu cực về nhà?
Đặt một nghi thức kết thúc ngày làm việc: ghi ba việc đã xong, ba việc mai làm, rồi tắt thông báo công việc. Vận động nhẹ hoặc đi bộ trên đường về cũng giúp tách hai phần đời. Nếu cảm xúc nặng nề kéo dài, nên tìm người chuyên môn trò chuyện.
Bao lâu thì nên đánh giá lại kế hoạch?
Kiểm tra ngắn mỗi tháng để xem tiến độ, và đánh giá lại toàn bộ khi tới mốc đã đặt. Nếu hoàn cảnh thay đổi lớn như đổi sếp, công ty tái cơ cấu hay gia đình có việc, hãy xem lại kế hoạch ngay thay vì đợi tới mốc.