Để quyết định ở lại hay chuyển công ty, hãy so hai tương lai trong hai ba năm tới chứ đừng so hai hiện tại: bạn sẽ học được gì, lên tới đâu, thu nhập tổng ra sao và sống thế nào ở mỗi lựa chọn. Cách so này buộc bạn tính cả những thứ không thấy trong thư mời nhận việc: uy tín đã tích luỹ ở chỗ cũ, quyền lợi chưa nhận, và rủi ro của những điều chưa biết ở chỗ mới.
Bài này dành cho người đang ở một công việc tạm ổn, có một cơ hội bên ngoài hoặc đang cân nhắc tìm, và thấy khó quyết. Nội dung gồm cách đặt câu hỏi, một bảng chấm điểm có trọng số, danh sách chi phí vô hình khi rời đi, những thiên kiến hay làm lệch quyết định, và một quy trình quyết trong hai tuần. Phần so sánh chi tiết hai lời mời nhận việc và chuyện công ty giữ lại bằng đề nghị tăng lương thuộc về chủ đề đàm phán lương.
Đặt câu hỏi đúng: so hai tương lai, không so hai hiện tại
Khi so hai công việc, người ta thường so những thứ nhìn thấy hôm nay: lương tháng, chức danh, quãng đường đi làm. Nhưng quyết định chuyển việc là quyết định về vài năm tới. Một công việc lương thấp hơn mười phần trăm nhưng đưa bạn lên quản lý nhóm sau một năm có thể đáng giá hơn nhiều so với công việc trả cao hơn mà vai trò đứng yên.
Hãy viết ra cho từng lựa chọn một kịch bản trung bình, không lạc quan, không bi quan, cho hai ba năm tới: vai trò, kỹ năng có thêm, thu nhập tổng ước tính, quan hệ có thêm, thời gian dành cho gia đình. Với công việc hiện tại, kịch bản dễ viết vì bạn biết khá rõ. Với chỗ mới, bạn sẽ thấy ngay mình thiếu thông tin ở đâu, và đó chính là danh sách câu cần hỏi trước khi quyết.
Một mẹo hữu ích là tưởng tượng mình của ba năm sau kể lại quyết định này cho một người bạn. Câu chuyện nào nghe hợp lý hơn: "mình ở lại vì sắp được giao mảng mới" hay "mình chuyển vì chỗ đó cho làm thứ mình muốn học"? Câu chuyện nào nghe giống biện hộ?
Bảng chấm điểm có trọng số
Bảng dưới là ví dụ giả định của một chuyên viên phân tích tài chính sáu năm kinh nghiệm. Trọng số do chính bạn đặt theo giai đoạn đời mình, tổng bằng 100; điểm từ 1 đến 5 cho mỗi lựa chọn:
| Tiêu chí | Trọng số | Ở lại | Chuyển | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Học được gì trong hai năm | 25 | 2 | 4 | Chỗ mới có mảng định giá chưa từng làm |
| Đường lên cấp | 20 | 3 | 3 | Cả hai đều chưa rõ |
| Thu nhập tổng | 20 | 3 | 4 | Đã trừ thưởng bị mất khi đi |
| Sếp trực tiếp | 15 | 4 | 3 | Sếp mới mới gặp hai lần |
| Thời gian cho gia đình | 10 | 4 | 2 | Chỗ mới đi lại xa hơn |
| Ổn định | 10 | 4 | 3 | Chỗ mới đang mở rộng |
Nhân trọng số với điểm rồi cộng lại, trong ví dụ này ở lại được 315, chuyển được 340. Khoảng cách nhỏ như vậy nói rằng đây là quyết định sát nút, và những tiêu chí có ghi chú "chưa rõ" cần thêm thông tin trước khi chốt.
Giá trị thật của bảng không nằm ở con số cuối mà ở hai việc: buộc bạn nói rõ điều gì quan trọng với mình, và chỉ ra chỗ mình đang cho điểm dựa trên cảm giác. Nếu sau khi tính xong bạn thấy thất vọng với kết quả, đó cũng là một thông tin: có thể bạn đã muốn một lựa chọn từ trước và cần thành thật về lý do.
Chi phí vô hình khi rời đi
Thư mời nhận việc chỉ ghi những gì bạn được. Những gì bạn mất khi rời chỗ cũ phải tự liệt kê:
- Uy tín đã tích luỹ. Ở chỗ cũ, người ta biết bạn làm được gì, nên bạn được giao việc lớn, được tin khi đề xuất. Ở chỗ mới, bạn bắt đầu lại từ con số không, và thường mất vài tháng tới một năm để có lại mức tin cậy đó.
- Hiểu biết riêng về hệ thống. Bạn biết ai quyết điều gì, dữ liệu nằm ở đâu, quy trình nào có lỗ hổng. Những hiểu biết này làm bạn hiệu quả hơn người mới rất nhiều, và không mang theo được.
- Quyền lợi chưa nhận. Thưởng năm chi sau ngày bạn nghỉ, cổ phần hoặc quyền mua cổ phần chưa đủ thời gian nhận, khoản hỗ trợ học phí kèm cam kết làm việc có thể phải hoàn lại.
- Quyền lợi theo thâm niên như số ngày phép, một số phụ cấp, mức ưu tiên khi xét luân chuyển.
- Quan hệ hằng ngày với những đồng nghiệp bạn quý, vốn là một phần lý do đi làm dễ chịu.
- Thời gian thử việc, giai đoạn bạn dễ bị chấm dứt hơn và thường chưa hưởng đủ mọi chế độ.
Không mục nào trong số này đủ để giữ bạn lại một mình. Nhưng khi cộng lại, chúng giải thích vì sao một mức tăng lương nhỏ khi chuyển việc thường không đáng bằng nó trông có vẻ.
Thông tin cần có về chỗ mới trước khi chấm điểm
Phần lớn các ô "chưa rõ" trong bảng chấm điểm đều ở phía chỗ mới. Danh sách dưới đây là những thứ nên biết trước khi cho điểm, và cách thường lấy được chúng:
- Sếp trực tiếp làm việc thế nào. Hỏi thẳng trong buổi gặp cuối: anh chị thường giao việc và theo dõi ra sao, người giỏi nhất trong nhóm hiện tại làm gì khác người khác. Nếu quen ai từng làm dưới quyền người đó, một cuộc trò chuyện ngắn đáng giá hơn mọi lời giới thiệu.
- Vì sao vị trí này đang trống. Người trước lên cấp, chuyển nhóm, hay nghỉ việc; nếu nghỉ, đã có bao nhiêu người ngồi ghế này trong vài năm qua.
- Một ngày làm việc bình thường. Giờ giấc thật, mức độ làm ngoài giờ, tỷ lệ họp so với làm việc, tần suất đi công tác.
- Thu nhập tổng thật. Lương cứng, cách tính thưởng và mức thưởng các năm gần đây đã thực chi chứ không phải mức "có thể đạt", phụ cấp, bảo hiểm bổ sung.
- Tình hình công ty. Đang mở rộng hay thu hẹp, có tái cơ cấu gần đây không, bộ phận bạn vào có phải mảng được ưu tiên đầu tư.
- Con đường sau hai năm. Người làm tốt ở vị trí này thường đi tiếp tới đâu, có ví dụ cụ thể nào không.
Nếu nhà tuyển dụng né tránh phần lớn những câu này, bản thân sự né tránh đã là một điểm trong bảng.
Những thiên kiến hay làm lệch quyết định
Thiên kiến nguyên trạng. William Samuelson và Richard Zeckhauser mô tả năm 1988 xu hướng con người ưu ái lựa chọn giữ nguyên hiện trạng, ngay cả khi phương án khác tốt hơn. Trong chuyện chuyển việc, nó biểu hiện thành việc trì hoãn mãi với lý do "để xem thêm", trong khi điều kiện ở chỗ cũ không thay đổi.
Sợ mất hơn ham được. Theo lý thuyết triển vọng của Kahneman và Tversky, nỗi đau mất một thứ thường nặng hơn niềm vui có được thứ tương đương. Người đi làm vì thế hay phóng đại những gì sẽ mất ở chỗ cũ. Bảng chấm điểm giúp đặt hai bên lên cùng một thước đo.
Ảo tưởng cỏ bên kia đồi xanh hơn. Chỗ mới được nhìn qua buổi phỏng vấn, nơi mọi người đều ở trạng thái tốt nhất. Chỗ cũ được nhìn qua những ngày tệ nhất. Hãy tìm thông tin về ngày bình thường ở chỗ mới qua người đang hoặc từng làm ở đó.
Quyết định theo cảm xúc của một tuần. Một tuần bị phê bình làm chỗ cũ trông tệ hơn thật, một tuần được khen làm nó trông tốt hơn thật. Quyết định lớn nên dựa trên quan sát vài tháng.
Quy trình quyết trong hai tuần
Khi đã có một cơ hội cụ thể, kéo dài quá lâu thường làm mất cơ hội, còn quyết quá nhanh dễ bỏ sót. Hai tuần là khoảng đủ cho hầu hết trường hợp:
- Ngày 1–2: viết kịch bản hai ba năm cho mỗi lựa chọn và lập bảng chấm điểm lần đầu.
- Ngày 3–7: lấp những chỗ ghi "chưa rõ": hỏi thêm nhà tuyển dụng, nói chuyện với người từng làm ở chỗ mới, kiểm lại các quyền lợi sẽ mất ở chỗ cũ.
- Ngày 8–10: nếu chưa từng, cân nhắc một cuộc nói chuyện thẳng với sếp hiện tại về điều bạn muốn trong năm tới, không cần nói có lời mời.
- Ngày 11–12: chấm lại bảng với thông tin mới; trò chuyện với một người thân hiểu bạn nhưng không có quyền lợi trong quyết định.
- Ngày 13–14: quyết, và viết ra lý do bằng hai ba câu để sau này tự nhìn lại.
Nếu bạn chưa có cơ hội cụ thể mà chỉ đang băn khoăn, có thể bắt đầu bằng việc dò mặt bằng thị trường: đọc tin tuyển dụng cùng vị trí trên mangvieclam.com trong vài tuần để biết lựa chọn bên ngoài thật sự trông thế nào.
Sau khi quyết: sống với lựa chọn
Dù chọn bên nào, sẽ có những ngày bạn nghĩ lại. Người ở lại sẽ có lúc tiếc khi nghe chỗ kia đang phát triển; người đi sẽ có lúc nhớ đồng nghiệp cũ trong tháng đầu bỡ ngỡ. Đó là cảm giác bình thường, không phải bằng chứng quyết định sai.
Nếu ở lại, hãy biến lựa chọn đó thành một cam kết có nội dung: tìm cách nhận phần việc mà chỗ kia hứa hẹn, hoặc đặt mốc xem lại sau một năm. Ở lại mà không thay đổi gì thường dẫn tới cùng một băn khoăn sau vài tháng.
Nếu đi, hãy rời đi đàng hoàng: báo trước đúng hạn, bàn giao kỹ, giữ quan hệ tốt. Ngành nghề nào cũng nhỏ hơn bạn nghĩ, và người bạn để lại hôm nay có thể là người giới thiệu, đối tác hay sếp của bạn vài năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Đang ổn định có nên chuyển công ty không?
Ổn định là lý do tốt để không vội, nhưng không phải lý do để không bao giờ cân nhắc. Nếu bạn vẫn đang học và vai trò vẫn đang lớn lên, ở lại hợp lý. Nếu mọi thứ đứng yên nhiều năm, ổn định có thể đang che một chi phí là thời gian tốt nhất của sự nghiệp.
Có nên nói với sếp khi đang cân nhắc chuyển việc?
Không cần nói về lời mời cụ thể khi chưa quyết, nhưng nên trao đổi về điều bạn muốn trong năm tới. Nếu công ty đáp ứng được, có thể bạn không cần đi. Dùng lời mời để ép tăng lương là chiến thuật rủi ro, thường làm sứt mẻ niềm tin.
Bảng chấm điểm ra kết quả sát nhau thì chọn thế nào?
Khi hai lựa chọn gần bằng nhau, hãy xem tiêu chí có trọng số lớn nhất và lựa chọn nào dễ quay lại hơn nếu sai. Thường ở lại dễ đổi ý sau hơn là đi rồi quay lại, nhưng cơ hội bên ngoài cũng không chờ mãi.
Gia đình phản đối việc chuyển công ty thì sao?
Lắng nghe lý do cụ thể: lo về thu nhập, thời gian, hay rủi ro. Nhiều lo lắng có thể giải quyết bằng thông tin như khoản dự phòng, thời gian đi lại thật. Nếu quyết định ảnh hưởng tới cả nhà, đưa người thân vào bảng chấm điểm từ đầu thay vì thông báo khi đã chốt.
Quyết định ở lại rồi có nên tiếp tục tìm hiểu cơ hội khác?
Có thể giữ thói quen xem thị trường định kỳ, vì nó giúp bạn biết giá trị của mình. Nhưng nên tránh chạy phỏng vấn liên tục khi đã quyết ở lại, vì nó lấy năng lượng khỏi công việc hiện tại và dễ làm mất uy tín nếu lộ ra.